Organizatorzy: Dariusz Błaszczyk, Marta Kaczanowicz, Marcin Wagner (Wydział Archeologii UW)
Forma sesji: stacjonarna
Język sesji: polski/ angielski
Referaty wygłaszane podczas tej sesji koncentrować się będą na kluczowych problemach badawczych formułowanych przez naukowców w toku prowadzonych badań archeologicznych. Wystąpienia te stanowić będą również próbę syntezy oraz podsumowania działalności naukowo-badawczej pracowników naszego Wydziału, realizowanej zarówno indywidualnie, jak i w ramach zespołów badawczych — często tworzonych we współpracy z badaczami reprezentującymi różne ośrodki naukowe. Sesja ukaże także rolę oraz znaczenie różnych dyscyplin wspomagających archeologię.
Program sesji jest dostępny tutaj.
ABSTRAKTY (alfabetycznie według nazwisk):
Karolina Blusiewicz (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Marek Truszkowski (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Krypta Fodygów w kościele św. Bartłomieja w Chęcinach – nowe technologie i społeczna odpowiedzialność nauki
Postać Gaspara Fodygi – włoskiego muratora i architekta, jest ściśle związana z dziejami Chęcin. Miejsce jego domniemanego pochówku – krypta grobowa pod kaplicą pw. Trzech Króli w kościele parafialnym pw. św. Bartłomieja w Chęcinach – jest jedną z nieznanych ciekawostek miasta, z dużym potencjałem badawczym i turystycznym. W referacie zaprezentowana zostanie dokumentacja architektoniczna wnętrza krypty grobowej Gaspara i Zuzanny Fodygów wykonana z wykorzystaniem metody fotogrametrycznej SFM oraz projekty dalszych działań.
Artur Brzóska (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Drewniany wrak z Wisły koło Łomianek – nowe informacje
Wrak odkryty został w trakcie badań AZP prowadzonych na Wiśle w roku 2019 (dofinansowanych ze środków MKiDN – program ochrona zabytków archeologicznych). Dzięki użyciu sonaru udało się zatopioną jednostkę znaleźć, pomierzyć i wykonać odpowiedniej jakości skany dokumentacyjne. Dodatkowo nurkując na nim uzupełniono informację ze skanów sonarowych, jednak warunki jakie panują na rzece – silny nurt i brak widoczności w wodzie wykluczał użycie aparatów fotograficznych i ograniczał zmysły nurka do dotyku, jako do podstawowego źródła informacji. W roku 2025 susza hydrologiczna spowodowała, że częściowo wrak dostępny był, dzięki niskiemu poziomowi wody, do obserwacji. Wykonano zatem dokumentację fotograficzną i ustalono nowe informacje o zatopionej jednostce.
Aleksandra Cetwińska (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Marcin Zarod (Uniwersytet SWPS, Warszawa, Polska), Anna Gierojć (Badaczka niezależna), Adam Budziszewski (Instytut Archeologii i Etnologii, Polska Akademia Nauk, Warszawa, Polska), Konstanty Kowalewski (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Julia Chyla (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Widząc wygenerowaną przeszłość: jak redaktorzy i czytelnicy interpretują wizualizacje archeologiczne stworzone przez sztuczną inteligencję
Obrazy generowane przez sztuczną inteligencję (GenAI) coraz częściej ilustrują archeologię online. Zapewniają szybkość i zasięg, ale niosą ryzyko anachronizmów, utrwalania stereotypów oraz „zautomatyzowanej pareidolii” w dyscyplinie rekonstruującej przeszłość z kruchego, fragmentarycznego materiału. Mimo żywej debaty etycznej brakuje danych empirycznych o tym, jak twórcy faktycznie używają wizualizacji GenAI przeszłości i jak odbiorcy je interpretują pod względem zaangażowania, rozpoznawalności oraz wiarygodności.
Prezentacja przedstawia badanie mieszanymi metodami dotyczące odbioru wizualizacji GenAI, oparte na unikatowej praktyce polskiego portalu popularnonaukowego Archeowieści. Portal, tworzony przez badaczy, doktorantów i studentów powiązanych z jednostką uniwersytecką, w trzy lata opublikował niemal 300 artykułów, a od dwóch lat przygotowuje część okładek z użyciem narzędzi GenAI (np. Midjourney). Ta długofalowa praktyka pozwoliła, w ramach Participatory Action Research (PAR), połączyć: (1) analizę treści i rzeczywistych praktyk wizualizacyjnych przy tworzeniu okładek, (2) pogłębione wywiady redakcyjne (IDI) o motywacjach, postawach i zasadach użycia SI oraz (3) ankietę internetową (n = 689) z blokiem eksperymentalnym opt-out, pokazującą percepcję odbiorców.
Wyniki identyfikują luki między intencją twórców a interpretacją odbiorców oraz miejsca, gdzie GenAI pomaga (terminowość, zasięg) i gdzie szkodzi (pozór autentyczności, mylenie „rekonstrukcji” z ilustracją). Zamiast zakazu lub bezkrytycznej afirmacji rekomendujemy dwie proste interwencje: jednoznaczne etykiety w podpisach („ilustracja redakcyjna”, „wizja artystyczna”, „rekonstrukcja naukowa”) oraz krótkie noty, co jest oparte na źródłach, a co stanowi uzupełnienie wyobraźni. Proponowane zasady można włączyć do workflow zgodnych z FAIR. Udostępnimy narzędzie ankietowe, codebook i szablon debriefingu do ponownego użycia i replikacji.
Tomasz Cymbalak (Národní památkový ústav, Praga, Czechy)
Średniowieczny „deweloper” Jakub Charvát. Odbicie budownictwa najemnego w sytuacjach archeologicznych Nowego Miasta w Pradze
Analiza archeologiczna stratygrafii działek miejskich może stanowić ważne źródło informacji dla rekonstrukcji dynamiki społecznej i funkcjonalnej środowiska miejskiego. W przypadku Nowego Miasta w Pradze można założyć, że specyficzna struktura sytuacji archeologicznych uchwyconych na poszczególnych działkach odzwierciedla nie tylko rozwój budowlany i działalność gospodarczą, ale także zmienny charakter ich mieszkańców, w tym obecność mieszkań czynszowych. Celem niniejszego opracowania jest zatem wykazanie, że struktura stratygraficzna działek miejskich może pośrednio odzwierciedlać intensywność i dynamikę ich użytkowania, dostarczając tym samym archeologicznych wskazówek dotyczących istnienia środowiska typowego dla mieszkań czynszowych.
Artur Grabarek (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Agata Borowska (Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, Polska)
Podsumowanie badań wykopaliskowych na st. 6 w Podlesiu, gm. Oleśnica, woj. świętokrzyskie
Odkrycie osady ludności kultury ceramiki wstęgowej rytej (KCWR) w miejscowości Podlesie, gm. Oleśnica, zapoczątkowało nie tylko proces długoletniego postępowania badawczego, opartego głównie na pracach wykopaliskowych, ale przede wszystkim doprowadziło do wielu istotnych odkryć. Ogromna ilość źródeł z różnych kategorii surowcowych, jak i odsłonięcie pozostałości pierwszego, długiego domu w dorzeczu Wschodniej wpisują się nie tylko w lepsze poznanie początków neolitu w dorzeczu Wschodniej, czy też w szerszym zakresie obejmującym Wyżynę Małopolską, ale ze względu na stan zachowania osady, jak i blisko 25000 zabytków z powierzchni 19 arów, stanowią ogromną wartość naukową w ujęciu ogólnopolskim, a nawet europejskim zasięgu KCWR. Wiele grup zabytków, wystąpiło nie tylko w znacznie większej liczbie, niż na innych osadach KCWR, ale są wśród nich także takie źródła, których dotychczas nie zarejestrowano na innych stanowiska tych społeczności.
Artur Grabarek (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Agata Borowska (Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, Polska)
Podsumowanie badań wykopaliskowych na st. 1, gm. Ćmielów, woj. Świętokrzyskie
W październiku 2023, po 62 latach od zakończenia badań przez zespół prof. Z. Podkowińskiej, ponownie powrócono na Wzgórze Duży Gawroniec. W ciągu sześciu kampanii terenowych przebadano powierzchnię niespełna pięciu arów, na której odkryto kilkanaście tysięcy zabytków. Wykopaliska na osadzie górników kultury pucharów lejkowatych (KPL), mimo niewielkiej skali, dostarczyły nie tylko licznych źródeł, ale przede wszystkim wykopy badawcze wytyczono w części, która dotychczas nie była rozpoznana wykopaliskowo. Jak się okazało, wbrew ogólnym przypuszczeniom, wzmiankowana osada jest dobrze zachowana. Ponadto odkryto wiele cennych i interesujących źródeł, które pokazują dobitnie, że wzmiankowane stanowisko nie należy do typowych osad. Co więcej, w świetle poczynionych odkryć, wiele zagadnień należy poddać weryfikacji, co z pewnością pozwoli uzupełnić wiedzę w zakresie osadnictwa KPL na Wyżynie Małopolskiej, a być może nawet w szerszym zasięgu terytorialnym.
Aleksandra Grzegorska (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Marek Gierlach (Badacz niezależny, Polska)
Historia życia zapisana w kościach: kim byli dawni mieszkańcy Płońska?
Badania osteologiczne szczątków ludzkich z Płońska* pozwoliły odtworzyć wybrane aspekty życia i funkcjonowania lokalnej populacji. Analizie poddano 40 zbiorów kostnych należących do 30 osobników dorosłych, 4 młodocianych oraz 6 dzieci.
W trakcie badań zidentyfikowano liczne zmiany zwyrodnieniowe i pourazowe, które odzwierciedlają m.in. codzienne aktywności, obciążenia biomechaniczne oraz czynniki środowiskowe. Szczególną uwagę zwrócono na urazy i złamania — od potencjalnych nieszczęśliwych wypadków po konsekwencje powtarzalnych czynności związanych z pracą lub stylem życia. Omówione zostaną m.in. przypadki traumy (27 złamań, z czego najwięcej na żebrach, n=13) oraz zmiany związane ze schorzeniami pierścienia rotatorów, stwierdzone u 12 osobników (trzech mężczyzn, siedmiu kobiet i dwóch osobników o nieokreślonej płci), obejmujące 34% lewych i 39% prawych kości ramiennych.
Przedstawione zostaną również wybrane studia przypadków, które umożliwią przyjrzenie się indywidualnym historiom zapisanym w kościach oraz zróżnicowaniu doświadczeń wewnątrz społeczności. Obraz ten dopełnią analizy szkieletowych wskaźników stresu (cribra orbitalia, porotic hyperostosis, liniowa hipoplazja szkliwa) oraz stanu zdrowia jamy ustnej, pozwalające porównać populację z Płońska z innymi stanowiskami archeologicznymi.
Adam Jarych (Ośrodek Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Trofea morskie w okresie panowania Augusta
Podobnie jak greckie i hellenistyczne trofea morskie, Rzymianie przejęli ich ikonografię, zwłaszcza umieszczając je na rewersach swoich monet. Zwyczajowo było one przedstawiane jako z trofeum z broni, podobne do tych wznoszonych po zwycięstwach lądowych, osadzone na dziobie okrętu, z którego wysuwa się brązowy taran. Przedstawienia te wydają się mieć raczej charakter symboliczny niż faktyczne odzwierciedlenie kamiennych i brązowych monumentów, które rzeczywiście wznoszono przy takich okazjach. Z reguły Rzymianie przywozili do Rzymu jako trofea brązowe tarany zdobycznych i mocowali je na fundamentach czy fasadach swoich budowli cywilnych lub religijnych, przede wszystkim na ustawionej na Forum mównicy (rostra). Uroczyste celebrowanie zwycięstw morskich miało długą tradycję i cieszyło się tak wielką popularnością, że podczas swojego potrójnego triumfu (46 r. p.n.e.) Cezar zorganizował pierwszą w historii naumachię. Istnieje jednak co najmniej jeden monument („prawdziwe trofeum morskie”), które rzeczywiście wzniesiono na wybrzeżu po bitwie morskiej pod Akcjum (31 r. p.n.e.) i które w tym miejscu należy dokładnie przeanalizować.
Piotr Prejs (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Odkrycie i wstępna dokumentacja wraku drewnianej jednostki rzecznej z XVII wieku w korycie Wisły w pobliżu Mostu Anny Jagiellonki w Warszawie
Odkrycie i wstępna dokumentacja wraku drewnianej jednostki rzecznej z XVII w. w korycie Wisły w pobliżu Mostu Anny Jagiellonki w Warszawie W trakcie niskiego stanu wód Wisły latem 2025 r., w obrębie aktywnego koryta rzeki na łasze piaszczystej, odsłonięty został dobrze zachowany fragment drewnianej konstrukcji. W wyniku oględzin terenowych wstępnie zidentyfikowano obiekt jako burtę statku rzecznego. Odsłonięty fragment ma około 10 metrów długości i składa się z pięciu pasów poszycia wykonanego techniką „na zakładkę”, trzech denników oraz masywnej nadstępki. Konstrukcja jest mocowana za pomocą żelaznych nitów.
Pobrane próbki drewna poddano analizie dendrochronologicznej, która pozwoliła na datowanie obiektu na lata 1655–1661. Drewno dębowe pochodziło z lokalnych zasobów (Mazowsze lub regiony na południe od Warszawy)
Najbliższe analogie konstrukcyjne wykazują cechy wspólne jednostkami takim jak z dubasami, komięgami i szkutami, które odgrywały kluczową rolę w handlu rzecznym połowy XVII w.
Wrak stanowi rzadkie i cenne źródło archeologiczne, oferujące unikalne dane dotyczące technologii budowy, organizacji produkcji szkutniczej oraz funkcjonowania transportu rzecznego na środkowej Wiśle w XVII w.
Karolina Przyłęcka (Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych, Uniwersytet Warszawski, Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Franciszek M. Stępniowski (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Pałac i hełm. Słów kilka o badaniach na Tell Nebi Yunus (Mosul-Niniwa), 2018–2025
Architektura (FMS): „Wzgórze Proroka Jonasza” w Niniwie to szczególne stanowisko – ma długą historię (od ok. 1. poł. III tys. p.n.e. po czasy nowożytne), z „dominantą” w okresie nowoasyryjskim: ufundowanym przez Sancheriba [704-681 p.n.e.] i rozbudowywanym przez jego następców „Pałacem-Arsenałem” (właściwe królewskie rezydencje ulokowano na tellu Kujundżyk). Rozległa budowla, z co najmniej trzema obszernymi dziedzińcami (służyły wojskowym ćwiczeniom i paradom), dobrze opisana w asyryjskich inskrypcjach królewskich, nie mogła być badana wykopaliskowo ze względu na specyficzną zabudowę (meczet) i ulokowanie tu domów mieszkalnych oraz cmentarza. Sytuację dramatycznie zmieniło wysadzenie meczetu w powietrze przez „Państwo Islamskie” w lipcu 2014 r. Po oswobodzeniu Mosulu (wrzesień 2016/ lipiec 2017) możliwe stały się zarówno dokumentowanie drążonych przez PI pod meczetem tuneli, jak i prace wykopaliskowe, odsłaniające wybrane części Pałacu, przeznaczone do ekspozycji w kontekście odbudowanego meczetu.
Znaleziska (KP): Wystąpienie zaprezentuje kluczowe znaleziska z badań Tellu i koncentruje się na trzech zagadnieniach: Pałac jako Arsenał, „kobiety Pałacu”, Aegyptiaca – artefakty pochodzenia egipskiego. Choć wiodącym wątkiem badań są wojskowe i ceremonialne funkcje budowli, odkryto tu tabliczki oraz artefakty sugerujące udział kobiet w życiu kompleksu. Zabytki z kręgu egipskiego zasługują na uwagę ze względu na swą drogocenność, ale także przez fakt, że prawdopodobnie stanowiły łupy wojenne. Wśród nich znalazły się m.in. plakietka ze sfinksem, z kości słoniowej, pierścień-pieczęć (skarabeusz z hieroglifami), głowica małego berła ze złota, czy amulety przedstawiające bogów Ptaha i Chnuma. Szczególne znaczenie mają znaleziska uzbrojenia, np. wykonany z brązu hełm (jeden z czterech znanych dotychczas hełmów asyryjskich, pozyskanych w trakcie badań archeologicznych), w którym podczas procesu konserwacji odkryto fragmenty materiałów organicznych: skóry i tkaniny, wyściółki hełmu – to znalezisko unikatowe. Ważną grupę znalezisk stanowią liczne fragmenty kamiennych naczyń (czarek i talerzy), m.in. inskrybowanych i dekorowanych wyrytymi przedstawieniami.
Maciej Sobczyk (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Ruddy Perrea Chavez (Badacz niezależny, Arequipa, Peru), Sylwia Siemianowska (Instytut Archeologii i Etnologii, Polska Akademia Nauk, Warszawa, Polska), Ada Bednarczyk (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Julia Czerczer (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Prehiszpańskie centrum administracyjne Itac w dolinie Chuquibamba w Peru, pierwsze sezony badań (2024–25)
Itac to ruiny dużego ośrodka administracyjnego i centrum związanego z kultem przodków. Jedno z największych i najważniejszych stanowisk archeologicznych w prowincji Condesuyos (Arequipa, Peru). Apogeum jego funkcjonowania przypada na okres dominacji Inków, Jest jednak założeniem znacznie wcześniejszym. Liczne prestiżowe obiekty architektoniczne, często unikatowe w skali regionalnej i andyjskiej, zajmują centralną część stanowiska. Powierzchnia całego założenia zajmuje obszar ponad 300 hektarów. Obecnie prowadzone są badania wykopaliskowe w centralnej części, charakteryzującej się zwartą architekturą, która otacza z trzech stron duży, główny plac ceremonialny z dwiema platformami ushnu.
Badania są prowadzone we współpracy z Centrum Badań Andyjskich UW, Uniwersytetem Katolickim Santa Maria w Arequipie, władzami lokalnymi prowincji Condesuyos i dystryktu Chuquibamba, oraz członkami lokalnego stowarzyszenia ochrony dziedzictwa kulturowego prowincji Condesuyos.
Maciej Sobczyk (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Camila Palma (Arqueóloga Unidad de Patrimonio, Comunidad Atacameña de Socaire, Chile), Isabela Espiñeira (Arqueóloga Unidad de Patrimonio, Comunidad Atacameña de Socaire, Chile), Fredy Tejerina (Unidad de Patrimonio, Comunidad Atacameña de Socaire, Chile), Óscar Morales (Unidad de Patrimonio, Comunidad Atacameña de Socaire, Chile)
Badania powierzchniowe stanowisk archeologicznych na stokach wulkanu Chiliques, Socaire, Chile
Chiliques jest to najważniejsza święta góra dla społeczności rdzennej Socaire, która zamieszkuje górski obszar pustyni Atacama, w regionie Antofagasta w Chile. W październiku 2025 r., we współpracy z archeologami i członkami społeczności Socaire, przeprowadzono badania powierzchniowe na zboczach wulkanu Chiliques. Celem tych wstępnych badań było przede wszystkim rozpoznanie stanowiska Tambo Chiliques oraz prekolumbijskich dróg prowadzących na szczyt wulkanu. Prace te stanowią wstęp do kompleksowych, wspólnych badań archeologicznych, które są obecnie przygotowywane.
Michał Starski (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Maciej Miścicki (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Zagospodarowanie południowej części miasta lokacyjnego w Pucku w świetle badań archeologicznych przy ul. Gdańskiej 2
Jednym z miejsc objętych badaniami archeologicznymi na terenie Starego Miasta w Pucku w 2025 r. była posesja u zbiegu ulic Gdańskiej i Wałowej, położona w pobliżu dawnej Bramy Gdańskiej i Szpitalika Św. Jerzego. Dotychczasowa wiedza o tej części miasta pochodziła z kilku prac badawczych o niewielkim zasięgu oraz nielicznych źródeł historycznych i kartograficznych. Przeprowadzone w 2025 r. szerokopłaszczyznowe badania archeologiczne pozwoliły na pełne rozpoznanie całej dostępnej przestrzeni posesji. W ich wyniku pozyskano bardzo wiele informacji na temat dziejów zagospodarowania południowej części miasta lokacyjnego w Pucku. Potwierdzają one wytyczenie w tym rejonie parceli mieszczańskich frontem do ul. Wałowej już w późnym średniowieczu. Badania ujawniły także, że ulica wiodąca do rynku była szersza niż obecnie o około 4–5 m. Już na wstępnym etapie analizy pozyskane dane potwierdzają dużą wartość merytoryczną uzyskanych wyników oraz dynamiczne kształtowanie się tej części dawnej przestrzeni miasta lokacyjnego w Pucku.
Agnieszka Tomas (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Emil Jęczmienowski (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Jerko L. Gašpar (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Romuald Milcarek (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Anna Jakubowska (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Michał Mozyrski (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Jakub Kaniszewski (Badacz niezależny, Polska)
Novae – Sector XIII: Excavation Breakthroughs and Upcoming Research Paths
This presentation summarizes the results of archaeological investigations conducted in 2022–2025 in the central part of the legionary fortress at Novae. The study area is located behind the headquarters building (principia), in the northern part of the retentura – a zone that in many other legionary fortresses is typically occupied by the commander’s residence. To date, four areas have been excavated in order to establish the stratigraphy and chronology of the architectural remains. The dating and characteristics of the small finds are currently under analysis, offering insights into daily life, the functions of the rooms uncovered, and the later history of these buildings in Late Antiquity. An area of approximately 2 500 m² has also been prepared for further non-invasive investigations using GPR. In 2024, the research project received financial support of the Polish National Science Centre.
Joanna Wawrzeniuk (Instytut Archeologii, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Polska), Bogumiła Jędrzejewska (Instytut Biologii Ssaków, Polska Akademia Nauk, Białowieża, Polska)
Dwór Wazów w Białowieży – badania i interpretacje
Puszcza Białowieska od wieków stanowiła przestrzeń o wyjątkowym znaczeniu politycznym, gospodarczym i symbolicznym, będąc miejscem pobytu władców oraz areną organizacji królewskich polowań. Już od czasów Władysława Jagiełły miały miejsce wyprawy łowieckie monarchów polskich, kontynuowane aż do panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Obecność królów i wielkich książąt litewskich miała wpływ na pojawienie się na terenie Puszczy infrastruktury rezydencjonalnej: dworów stacyjnych, myśliwskich i zaplecza gospodarczego, które tworzyły sieć królewskich punktów administracyjnych i reprezentacyjnych. Najnowsze badania wykazały, że szczególną rolę w rozwoju tego obszaru odegrała dynastia Wazów. Ich wyniki wskazują, że to właśnie Zygmunt III Waza był fundatorem i organizatorem założenia, które dało początek współczesnej Białowieży. W ramach projektu „Dwór Wazów w Białowieży (tajemnica pałacowych dębów)” przeprowadzono szeroko zakrojone kwerendy archiwalne, uzupełnione o interdyscyplinarne badania terenowe. Na terenie dzisiejszego Parku Pałacowego zastosowano metody prospekcji geofizycznej. Przeprowadzono także badania sondażowe w wytypowanych miejscach, gdzie spodziewano się pozostałości fundamentów dawnego założenia rezydencjonalnego. Wyniki prac wykazały istnienie reliktów jednego budynku, a także liczne ślady późniejszych niwelacji i przekształceń terenu, które mogły doprowadzić do zniszczenia części dawnych struktur. Materiał ruchomy pozyskany w trakcie badań potwierdza długotrwałe użytkowanie tego obszaru — od okresów pradziejowych, przez czasy nowożytne, aż po współczesność. Charakter znalezisk oraz wyniki analiz laboratoryjnych wskazują na obecność człowieka oraz zmieniające się funkcje tego miejsca na przestrzeni stuleci, czyniąc je kluczowym punktem dla rekonstrukcji historii Puszczy Białowieskiej.
Wiesław Więckowski (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Matthew J. Adams (Center for the Mediterranean World, USA), Yotam Tepper (Israel Antiquities Authority, Izrael)
Cmentarz legionowy w Legio (Izrael), podsumowanie stanu badań
Pierwsze ślady cmentarzyska rzymskiego w rejonie Megiddo zostały odkryte w 1908 r. przez G. Schumachera. W 1986 r. niewielkie prace wykopaliskowe związane z budową akweduktu, prowadzone przez T. Tzuka, ponownie potwierdziły istnienie nekropolii. Decydujące znaczenie miały jednak szeroko zakrojone badania powierzchniowe przeprowadzone w pierwszej dekadzie XXI w. przez Y. Teppera z Ministerstwa Starożytności Izraela, które nie tylko potwierdziły lokalizację obozu legionowego na wschód od Megiddo, ale także powiązanego z nim cmentarzyska. W 2020 roku ratunkowe wykopaliska pod auspicjami Ministerstwa Starożytności odsłoniły pozostałości kilku pochówków szkieletowych i ciałopalnych. Znaleziska, takie jak kamień nagrobny żołnierza VI Legionu Ferrata, Tytusa Aureliusza Apisa, pozwoliły jednoznacznie zidentyfikować miejsce jako rzymską nekropolię. W latach 2022–2023 wykopaliska prowadzone przez Jezreel Valley Regional Project ujawniły kolejne głównie ciałopalne pochówki, które zostały poddane szczegółowym analizom. Wyniki tych badań zostaną zaprezentowane podczas wystąpienia. Pozyskane materiały stanowią unikalny zbiór oraz cenne źródło informacji dotyczących obecności legionów rzymskich na terenie prowincji Palestyna w pierwszych wiekach naszej ery.
Bartosz Wojciechowski (Ośrodek Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Zaginione miasto w sercu Królestwa Ilirii – podsumowanie pierwszych sezonów wykopaliskowych w Bushat (Albania)
Proponowany referat ma za zadanie przedstawić szerszej publiczności efekty pierwszych sezonów wykopaliskowych przeprowadzonych na stanowisku Bushat w północnej Albanii. Odkryte w 2016 r. przez polsko-albańską misję archeologiczną ruiny leżące nieopodal współczesnej wsi Bushat w toku badań okazały się być nieznanym wcześniej iliryjskim miastem, które według naszej aktualnej wiedzy funkcjonowało pomiędzy IV a I w. p.n.e. Regularne wykopaliska, rozpoczęte w 2018 r. i trwające rokrocznie do dziś (z dwuletnią przerwą spowodowaną pandemią) są ukierunkowane przede wszystkim na identyfikację najważniejszych sektorów stanowiska. Jak dotąd udało się uchwycić zasięg masywnych murów miejskich (obejmujących ok. 17 ha terenu), a także między innymi zlokalizować i odsłonić jedną z głównych bram, odcinek fortyfikacji, ponadto tzw. hestiaterion – budynek publiczny oraz prawdopodobne pozostałości znacznych rozmiarów świątyni położonej na miejskiej akropolis. Bushat stanowi rzadki już dziś w Europie przykład „zaginionego miasta” i jako takie jest miejscem niezwykle perspektywicznym z archeologicznego punktu widzenia.