Organizatorzy:
Renata Ciołek, Anna Zapolska (Wydział Archeologii UW)
Forma sesji: stacjonarna
Język sesji: polski
Monety to jedne z najciekawszych świadectw starożytności i późniejszych epok: łączą w sobie obraz, tekst i materię, a przez to niosą informacje zarówno o propagandzie i tożsamości wspólnot, jak i o gospodarce czy technikach menniczych. W badaniach nad nimi spotykają się różne perspektywy: ikonograficzna, archeologiczna, epigraficzna, metaloznawcza czy ekonomiczna oraz antropologiczna. Ta interdyscyplinarność sprawia, że numizmatyka wykracza daleko poza rolę nauki pomocniczej, stając się samodzielnym narzędziem interpretacji procesów historycznych.
Proponowana sesja ma na celu ukazanie monety jako obiektu funkcjonującego równocześnie w przestrzeni idei i codziennego obiegu. Zapraszamy referaty poświęcone znaczeniu ikonografii i inskrypcji, analizom stopów metali i technologii menniczych, a także interpretacji znalezisk monetarnych w kontekście archeologicznym i społecznym. Ważnym polem refleksji będzie także historia numizmatyki jako dyscypliny oraz pytania o jej miejsce we współczesnym pejzażu badań nad przeszłością.
Sesja ma charakter otwarty i globalny, obejmuje studia nad monetami antycznymi, średniowiecznymi i nowożytnymi, a także pozaeuropejskimi. Jej celem jest stworzenie przestrzeni do dyskusji nad tym, w jaki sposób monety, dzięki swojej podwójnej naturze, materialnej i symbolicznej, mogą stanowić pomost między archeologią, historią, historią sztuki i naukami ścisłymi, otwierając nowe perspektywy interpretacyjne.
Program sesji jest dostępny tutaj.
ABSTRAKTY (alfabetycznie według nazwisk):
Katarzyna Balbuza (Wydział Historii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Polska)
Monety rzymskie jako komentarz numizmatyczny do przekazu epigraficznego. Casus pryncypatu cesarza Augusta
Referat pt. „Polityka małżeńska młodego Cezara/ Augusta w świetle monet późno republikańskiego i cesarskiego Rzymu oraz królestwa Mauretanii. Przyczynek do ideologii cesarskiej” jest numizmatycznym komentarzem do polityki młodego Cezara, późniejszego cesarza Augusta w kontekście inicjowanych przez niego małżeństw politycznych. Treścią wystąpienia będzie interpretacja ikonografii monetarnej emisji odnoszących się do zawartych małżeństw w kontekście ówczesnej ideologii państwowej.
Marcin Bohr (Instytut Archeologii, Uniwersytet Wrocławski, Polska)
Znalezisko sesterców z Lubawki w Górach Kruczych w kontekście innych depozytów monetarnych okresu rzymskiego w Sudetach
Strefa gór średnich środkowej Europy, wliczając w to Sudety, jawi się w od niesieniu do okresu rzymskiego jako niemal kompletna pustka osadnicza. Taki obraz postrzegania Sudetów zmienia nieco odkrycie i następujące po nim prace wykopaliskowe przeprowadzone w latach 2017–2019 w rejonie Świętej Góry w Górach Kruczych: zadokumentowano depozyt, na który składa się 13 wczesnorzymskich sesterców (Marek Aureliusz, Kommodus). Skład tego depozytu na terenie środkowoeuropejskiego Barbaricum jest zupełnie wyjątkowy, zarówno jeżeli chodzi o liczbę monet, jak i surowiec, z jakiego zostały wykonane. Znalezisko z Lubawki wpisuje się w szerszy kontekst odkryć monet rzymskich w rejonie Sudetów. Jednym z ciekawszych jest eksplorowany w latach 2024–2025 depozyt ponad 30 denarii subaerati z okolic Bukowa w rejonie Sudeckiego Uskoku Brzeżnego. Zwraca uwagę duża spójność chronologiczna jego składu (praktycznie wyłącznie emisje Trajana) oraz liczba i jednolitość nominałów, ponownie nie mająca w środkowoeuropejskim Barbaricum analogii. Zarówno znalezisko z Bukowa, jak i z Lubawki zlokalizowane są niejako pośród „pustki” osadniczej, w niekorzystnych warunkach środowiskowych. Wyjątkowa jest, szczególnie w przypadku znaleziska z Lubawki jego lokalizacja w rejonie górskiej przełęczy i w bezpośrednim sąsiedztwie źródła. W przypadku obu (ale także szeregu innych sudeckich) znalezisk należy brać pod uwagę ich symboliczny charakter, mający na celu próbę rytualnego zawładnięcia nad niedostępnym, obcym obszarem anekumeny.
Renata Ciołek (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Dynamika mennictwa prowincjonalnego w miastach Tracji i Mezji
Referat dotyczy znaleziska monet rzymskich prowincjonalnych odkrytych podczas badań wykopaliskowych w Novae, na odcinku IV oraz odcinku XII, prowadzonych przez Ośrodek Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej UW. W ramach projektu wykonano szczegółowy katalog monet bitych w prowincjach rzymskich, uwzględniający ich identyfikację menniczą i chronologiczną, a także podstawowe cechy typologiczne.
Integralną część opracowania stanowią tablice ilustracyjne zawierające fotografie wybranych, najlepiej zachowanych egzemplarzy, które umożliwiają analizę ikonografii oraz ocenę stanu zachowania monet. Materiał ilustracyjny ma charakter dokumentacyjny i porównawczy i pozwala na bezpośrednie odniesienie analiz do konkretnych zabytków. Na podstawie zgromadzonego materiału przygotowano zestawienia statystyczne, obejmujące strukturę zespołu monet prowincjonalnych pod względem chronologicznym i menniczym. Analiza ilościowa pozwala na uchwycenie udziału monet prowincjonalnych w całym materiale numizmatycznym z badanych odcinków oraz na obserwację zmian w ich obecności w kolejnych fazach funkcjonowania obozu.
Opracowanie to stanowi próbę uporządkowania i interpretacji zespołu monet prowincjonalnych z Novae oraz przyczynek do dalszych badań nad obiegiem monetarnym w środowisku wojskowym Dolnego Dunaju w okresie Cesarstwa Rzymskiego.
Maryna Filatova (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Znaleziska denarii flati z Lewobrzeżnej Ukrainy w kontekście badań technologicznych i archeologicznych
Referat poświęcony będzie problematyce znalezisk kopii denarów rzymskich wykonywanych techniką odlewania (denarii flati), odkrywanych na obszarze Lewobrzeżnej Ukrainy. Przez długi czas egzemplarze wykazujące formalne podobieństwo do oficjalnych emisji denarowych były bezrefleksyjnie zaliczane do produkcji mennic Imperium Romanum. Najnowsze badania, obejmujące analizy składu chemicznego stopów, badania metalograficzne oraz rekonstrukcję technologii wykonania, pozwalają jednak na wyraźne wyodrębnienie grupy wyrobów, które powstawały w warsztatach barbarzyńskich i były wykonywane w technice odlewu. Denarii flati produkowane były najczęściej ze stopów miedzi i ołowiu, rzadziej natomiast z wysokiej próby srebra. Początki tego zjawiska należy najprawdopodobniej wiązać z połową III w. n.e., przy czym jego największe natężenie przypada na schyłek III oraz początek IV w. n.e. Chronologia ta pozostaje w ścisłym związku z narastającym deficytem oficjalnej monety srebrnej poza granicami Imperium. Analiza rozmieszczenia znalezisk umożliwia wyodrębnienie głównych stref koncentracji denarii flati na obszarze Lewobrzeżnej Ukrainy. Wstępne szacunki wskazują, iż odlewane kopie denarów mogą stanowić około 10% ogółu znalezisk denarów z tego regionu. Dane te znajdują potwierdzenie w materiałach pochodzących z wybranych stanowisk archeologicznych, w szczególności z osady Wijtenky w obwodzie charkowskim, gdzie obecność denarii flati została jednoznacznie potwierdzona na podstawie analiz badań składu pierwiastkowego stopów.
Robert Janiszewski (Gabinet Monet i Medali, Muzeum Narodowe w Warszawie, Polska)
Medale jednostronne dynastii konstantyńskiej. Przekaz propagandowy i adresaci w świetle analogii numizmatycznych
Wśród numizmatycznych emisji dynastii konstantyńskiej interesującą grupę stanowią złote medale jednostronne. Chociaż znane badaczom od połowy XIX w., jednak ze względu na swój unikalny charakter w wielu opracowaniach nie były uwzględniane. W połowie lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku większość znanych egzemplarzy skatalogował G. Depeyrot, a blisko dekadę później stan badań uaktualnił R. Bland przy okazji publikacji grupy znalezisk z Wysp Brytyjskich, nieuwzględnionych w opracowaniu G. Depeyrot.
Na chwilę obecną zespół medali jednostronnych liczy ok. 60 egzemplarzy, wykonanych ze złota w nieregularnym standardzie wagowym, w większości przypadków niższym od wagi solida. Większość z nich pochodzi z czasów panowania Konstantyna Wlk., a najpóźniejsza chronologicznie seria, wyemitowana przez jego następców, powstała tuż po jego śmierci. Wprawdzie zaledwie niewielka część medali pochodzi ze znanego kontekstu archeologicznego, ale koncentracja znalezisk na obszarach Barbaricum (Newgrange, Brestov, Jutlandia) lub w strefie przylimesowej (Reims, Tracja) pozwoliły na przypuszczenie, że była to grupa przeznaczona głównie jako środek wymiany prestiżowej dla barbarzyńskich sojuszników obozu konstantyńskiego. Nieeksploatowanym polem dla określenia przeznaczenia tej grupy numizmatów jest analiza porównawcza przedstawień portretowych i legend awersów. W swojej pracy zestawiam je z analogiami monet i multiplów, by wykazać na jakich emisjach wzorowane były egzemplarze tej grupy zabytków, co pozwola wskazać ich przeznaczenie i potencjalnych adresatów, a także doprecyzować czas ich emisji.
Piotr Jaworski (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Skarb z Ptolemais: 20 lat później
W 2006 r., w ruinach domu badanego przez ekspedycję Instytutu Archeologii UW pod kierunkiem prof. Tomasza Mikockiego w Ptolemais, odkryty został skarb monet rzymskich. Składał się on z blisko 600 sesterców (tpq 253 n.e.) oraz rulonu 15 monet srebrnych (tpq 238 n.e.). Znalezisko to odbiło się szerokim echem w świecie numizmatyki, był to bowiem pierwszy znany z Cyrenajki skarb datowany na III w. W ostatnich latach w handlu antykwarycznym pojawił się drugi, analogiczny skarb sesterców, którego pochodzenie z Cyrenajki zdaje się nie budzić wątpliwości. W referacie zaprezentowana zostanie nowa interpretacja skarbu z Ptolemais, w której znalezisko zostanie wpisane w szerszy kontekst gospodarczy, związany ze zjawiskiem tezauryzacji sesterców w Afryce Północnej w okresie zapaści tradycyjnej monety rzymskiej.
Valery Kabrynets (badacz niezależny)
O wartości skarbów z lat 1650–1667 (na przykładzie skarbów z monetami rosyjskimi na terytorium Białorusi)
W okresie wojny polsko-rosyjskiej 1654–1667 jest obserwowany masowy wpływ rosyjskich monet na ziemie białoruskie. Znano jest co najmniej 160 skarbów datowanych na trzecią ćwierć XVII w., spośród których w 27 przypadkach stwierdzono obecność rosyjskich kopiejek drutowych. W 14 skarbach one występują razem z monetami innych państw.
Skarby z okresu poprzedzającego wybuch wojny reprezentowane są jedynie przez pojedyncze znaleziska o wielkości powyżej średniej (501–1000 groszy) oraz dużej (powyżej 1001 grosz). W ich strukturze monety rosyjskie stanowią znikomą część zarówno pod względem liczby egzemplarzy, jak i wartości nominalnej skarbu.
W latach wojny wyraźnie wzrosł udział monet rosyjskich w składzie skarbów. W większości przypadków takie znaleziska pochodzą z terytorium okupowanego przez wojska rosyjskie. W skarbach o wartości nominalnej do 500 groszy cześć rosyjska wynosi co najmniej 80% (4 przypadki) i nie przekracza 6% (2 przypadki). W skarbach o wartości powyżej 501 grosz ona stanowi co najmniej 78% (3 przypadki) i 1,65% (1 przypadek).
W skarbach o wartości do 500 groszy kopiejki drutowe współwystępują przede wszystkim z drobnymi nominałami, spośród których najliczniej reprezentowany jest solid (szeląg). W skarbach wielkości powyżej średniej i dużej te monety rosyjskie najczęściej występują razem z monetami bitymi z dobrego srebra, począwszy od półtoraków i wyższych nominałów.
Agata Kluczek (Instytut Historii, Uniwersytet Śląski w Katowicach, Polska)
Historyczno-numizmatyczne vitae et res gestae eponimów miast w imperium rzymskim (III wiek)
„Alabandenses quidem sanctius Alabandum colunt, a quo est urbs illa condita, quam quemquam nobilium deorum” — zauważył Cyceron (Nat. 3.19). Wspomniany przezeń i lokalnie tak honorowany Alabandus należy do licznej grupy eponimów, postaci historycznych albo mitycznych, których imiona są odnajdywane w nazewnictwie ośrodków imperium rzymskiego. Te odantroponimiczne nomina propria niejako z założenia przywodziły pamięć o minionych bohaterach i jako takie — prowadząc wstecz do postaci założycieli i konkretnych aktów fundacji miejskich lub wyrażając związki (historyczne, fikcyjne bądź nieweryfikowalne) z dawnymi herosami, miastami, ludami — są świadectwem kultury i wyznacznikiem tożsamości wybranej społeczności. Sami zaś owi eponymoi odgrywają ważną, chociaż symboliczną, rolę w sferze pamięci zbiorowej, zwłaszcza jej aspektów skupionych wokół idei założycielskiej.
W odniesieniu do tych szerokich zagadnień referat koncentruje się na przypadkach dotyczących frygijskich ośrodków, wśród których są Akmoneia, Dokimeion, Dorylaion, Nakoleia, Temenothyrai. Zasadniczego materiału źródłowego do rozważań dostarczają monety, szczególnie te wyemitowane w miejscowych mennicach w III stuleciu. Niekiedy są one jedynie w skromnym zakresie wsparte danymi innych testimoniów, wówczas to przede wszystkim źródła numizmatyczne stają się świadectwem na bieżąco aktualizowanej tradycji i pomnikiem pamięci zbiorowej, na swój sposób kreowanej, ale też będącym instrumentem kształtującym tę pamięć czy to poprzez selekcję informacji, czy w efekcie natury komunikatu umieszczonego na monecie jako takiej.
Przedmiotem zainteresowania będą więc konkretni bohaterowie eponimiczni, ślady ich obecności w starożytnej literaturze i innych źródłach, a nade wszystko modele i sposoby ich prezentowania w mennictwie prowincjonalnym.
Karolina Kozłowska (Wydział Historyczny, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Moneta w służbie ideologii – chrześcijańska propaganda w mennictwie Konstantyna i jego synów w świetle analizy ilościowej monet z katalogu OCRE (Online Coins of Roman Empire)
Moneta od starożytności pełniła nie tylko funkcję środka wymiany, lecz także ważnego nośnika komunikacji między władzą a poddanymi. Była doskonałym posłańcem, którego awers i rewers mógł przekazywać wiadomości pod postacią symboli, w dużym mierze zrozumiałych tylko dla nielicznych. A symbole są – jak mówi główny bohater książki Dana Browna, Robert Langdon – językiem, dzięki któremu możemy zrozumieć przeszłość.
W niniejszym referacie zostaną krótko omówione symbole chrześcijańskie pojawiające się w mennictwie Konstantyna I Wielkiego oraz jego synów i przedstawione zostaną wyniki analizy ilościowej wykonanej na potrzeby niniejszego badania. Analiza opiera się na danych zaczerpniętych z katalogu Online Coins of the Roman Empire (OCRE), z którego brane były pod uwagę typy monetarne bite w latach 312–361 n.e. Należy mieć na uwadze, że znajdujące się w katalogu online monety obejmują jedynie część emisji wyprodukowanych za życia Konstantyna i jego następców. Na podstawie wyników analizy dyskusji poddane zostaną takie aspekty jak: wybór symboliki przez Konstantyna i jego synów; różnice w preferencjach w mennicach zachodnich i wschodnich oraz relacje między konkretnym metalem a symboliką.
Wyniki wskazują, że choć monety z chrześcijańskimi symbolami stanowią niewielki procent emisji, ich obecność jest znacząca: dokumentuje początki nowego „języka wizualnej władzy”, który zdominuje późniejsze wieki. Referat pokazuje, jak analiza ilościowa źródeł numizmatycznych pozwala uchwycić subtelne, lecz kluczowe zmiany w polityce religijnej dynastii konstantyńskiej oraz jak moneta staje się narzędziem komunikacji, które łączy ideologię, władzę i religię.
Roman Krytsuk (Gabinet Monet i Medali, Muzeum Narodowe w Warszawie, Polska)
Andrzej Snitko – nieznany białoruski numizmatyk z przełomu wieków
Andrzej Snitko urodził się w 1866 r. w Wilnie. Pomimo ważnej roli, jaką odgrywał w życiu archeologicznym i muzealnym Mińska na początku XX w., oraz jego rozległych powiązań rodzinnych z przedstawicielami polskiej, rosyjskiej i białoruskiej inteligencji, jego nazwisko pozostaje do dziś praktycznie nieznane badaczom. W 1892 r. Andrzej wraz z Fiodorem Pokrowskim brał udział w wykopaliskach kurhanów w okolicy Radoszkowic. W 1893 r. wygłasza referat na IX Kongresie Archeologicznym w Wilnie. Od 1907 r. wstępuje do Mińskiego Komitetu Cerkiewno-Archeologicznego i pełni funkcję starszego członka komitetu. Następnie jest jednym z redaktorów i autorów wydawanego przez komitet czasopisma „Minskaja Starina” („Mińskie Starożytności”). Uczestniczy również w pracach archeologicznych na terenie mińskiego, borysowskiego i ihumeńskiego powiatów, a także w takich miastach, jak Turów, Pińsk i Słuck. Bierze udział w tworzeniu muzeum Komitetu Kościelno-Archeologicznego, którego otwarcie ma miejsce w 1913 r. Wraz z wybuchem pierwszej wojny światowej działalność naukowa komitetu zostaje wstrzymana, a wkrótce potem Andrzej Snitko wraz z rodziną wyjeżdża na ewakuację. W 1920 r. umiera w miejscowości Hłuchów pod Sumami.
Beata Miazga (Instytut Archeologii, Uniwersytet Wrocławski, Polska)
A jednak różne? Dyskusja nad stopem menniczym skarbu wczesnorzymskich sesterców z rejonu Świętej Góry w Górach Kruczych
Depozyt monet wczesnorzymskich został odnaleziony w trakcie prospekcji terenowej zapoczątkowanej przez Stowarzyszenie Przymierze oraz w toku dalszych badań archeologicznych w rejonie obecnej miejscowości Lubawka (Dolny Śląsk) w latach 2017–2019. Teren ów zakładano, że jest wolny od osadnictwa rzymskiego. Dlatego odnalezienie grupy 13 sesterców okazało się dla archeologów dość zaskakujące. Zbiór został dość szybko opracowany naukowo i opublikowany w Notae Numismaticae kilka lat później (Bohr i Maciejczuk, 2023). Kiedy jednak przystąpiono do organizacji przekazania skarbu monet do muzeum w Kłodzku, postanowiono przygotować je konserwatorsko, a przy tej okazji także nadarzyła się okazja na przeprowadzenie ich studiów archeometrycznych, które zrealizowano metodami nieniszczącymi i małoinwazyjnymi, żeby ochronić te wyjątkowo cenne znaleziska. Dlatego wybrano spektrometrię fluorescencji rentgenowskiej oraz skaningową mikroskopię elektronową połączoną ze spektrometrią energodyspersyjną, co miało dać asumpt do poznania składu stopu menniczego, który był głównym celem badań chemicznych. Badania wykonano, a ich ustalenia okazały się na tyle interesujące, że stało się to przyczyną do kontynuacji dalszych studiów numizmatyczno-archeometrycznych, co częściowo zostanie zaprezentowane w niniejszym wystąpieniu.
Kyrylo Myzgin (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Czy numizmatyk i chemik naprawdę się słyszą? Refleksje nad interdyscyplinarnymi badaniami składu monet antycznych
We współczesnych badaniach numizmatycznych analiza składu chemicznego metalu monetarnego stanowi, jeśli nie warunek konieczny, to z całą pewnością jeden z najbardziej pożądanych i dynamicznie rozwijających się kierunków badawczych. Do dyspozycji badaczy pozostaje dziś szerokie spektrum metod analitycznych – od stosunkowo prostych i mobilnych, takich jak XRF, po bardziej zaawansowane i wyspecjalizowane techniki, w tym PIXE oraz NAA/PAA. W praktyce jednak kosztowne i technicznie złożone metody analityczne nie zawsze wykorzystywane są w pełni zgodnie z ich rzeczywistym potencjałem poznawczym. Nierzadko wyniki uzyskane przy użyciu najbardziej zaawansowanych technik sprowadzane są w publikacjach do ogólnikowych stwierdzeń, a możliwości, jakie oferuje wysokoprecyzyjna analiza składu stopu, pozostają w istocie niewykorzystane. W konsekwencji zastosowanie skomplikowanych metod badawczych traci swoje metodologiczne uzasadnienie i nie prowadzi do pogłębionej interpretacji numizmatycznej. W swoim wystąpieniu chciałbym podjąć problem współpracy chemika i numizmatyka w badaniach składu metalu monetarnego oraz zastanowić się, w jaki sposób może ona zostać zorganizowana, aby uczynić ją możliwie jak najbardziej efektywną i naukowo produktywną.
Andrzej Romanowski (Gabinet Monet i Medali, Muzeum Narodowe w Warszawie, Polska)
Osierocone skarby: Konteksty „luźnych”, kumulatywnych znalezisk monetarnych. Studium przypadków znalezisk monet rzymskich z prawobrzeżnego Mazowsza, Podlasia i zachodniego Polesia
Artykuł podejmuje problematykę skarbów monetarnych pozbawionych kontekstu archeologicznego. Analizie poddano gromadne (ale także pojedyncze monety o wysokiej wartości) znaleziska monet rzymskich z prawobrzeżnego Mazowsza, Podlasia i zachodniego Polesia, odkryte poza skupiskami osadniczymi i cmentarzyskami. Traktowane formalnie jako znaleziska „luźne”, są jednak osadzone w szerszym kontekście, zarówno przyrodniczym, jak i kulturowym. Podjęte tu studia wskazują, że w przypadku depozytów odkrytych poza stanowiskami archeologicznymi i pozornym brakiem kontekstu, możliwe jest odtworzenie ich charakteru, poprzez wielowymiarową analizę danych bezpośrednich, przestrzennych, środowiskowych i historycznych. Podstawą badań jest zbiór 34 znalezisk, obejmujący 25 skarbów oraz 9 pojedynczych monet złotych, zróżnicowanych pod względem chronologii, kruszcu i nominałów. Zwrócono uwagę na reprezentatywność materiału, okoliczności odkryć oraz wpływ czynników społecznych i technicznych na stan rejestracji znalezisk. Zdecydowana większość depozytów z omawianych terytoriów pochodzi spoza skupisk osadniczych, przy czym znaczna część z nich charakteryzuje się rozproszeniem monet w wyniku późniejszych ingerencji. Analiza wybranych przypadków wskazuje na zróżnicowane okoliczności ukrycia i funkcje takich skarbów – deponowanych w sytuacji zagrożenia lub zwykłych oszczędnościach. Mogły mieć także charakter symboliczny lub wotywny, związany z wodą, torfowiskami, kamieniami lub drzewami. Podkreślono znaczenie pogłębionych badań kontekstowych dla interpretacji znalezisk monetarnych i rekonstrukcji mikrohistorycznych aspektów funkcjonowania depozytów w kulturach barbarzyńskich.
Vital Sidarovich (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Osobliwości rozpowszechnienia brązowych monet Cesarstwa Rzymskiego z I – połowy III wieku na obszarze dzisiejszej Białorusi
Na terytorium Białorusi dominują znaleziska cesarskich denarów., Brązowe monety z I – połowy III w. stanowią drugą pod względem liczebności grupę monet antycznych. W zdecydowanej większości są to znaleziska pojedyncze, liczące około 120 monet. Skarby i zespołowe znaleziska dużych „brązów” na Białorusi są bardzo rzadkie – obecnie znane są tylko trzy takie znaleziska, które łącznie zawierały 22 monety. Większość dużych monet brązowych Cesarstwa Rzymskiego znalezionych na terytorium Białorusi to emisje centralne, głównie sesterce z II w. Niecała jedna trzecia białoruskich znalezisk brązowych monet z I – połowy III w. to emisje z prowincji wschodnich, datowane zazwyczaj na pierwszą połowę III wieku.
Rozrzut brązowych monet z I – połowy III w. wskazuje na pewne prawidłowości. Na północnym zachodzie Białorusi, czyli w dorzeczu Niemna i na przyległych terenach, absolutnie dominują monety wybite w mennicy centralnej. Natomiast na południu i południowym wschodzie Białorusi, czyli w dorzeczu Dniepru, Prypeci i Bugu, liczba znalezisk monet prowincjonalnych jest mniej więcej równa liczbie znalezisk brązów cesarskich. Prawdopodobnie należy to tłumaczyć źródłami napływu brązowych monet z I – połowy III w. na terytorium Białorusi. Podczas gdy na południową i południowo-wschodnią Białoruś monety napływały głównie z obszaru kultury czerniachowskiej, gdzie szeroko rozpowszechnione były emisje wschodnich prowincji Cesarstwa Rzymskiego, to na północny zachód dzisiejszej Białorusi rzymskie sesterce i dupondie trafiały przede wszystkim z terytorium zamieszkałego przez zachodnich Bałtów, którzy posiadali ogromną ilość dużych monet, wybitych w centralnej mennicy rzymskiej. Najprawdopodobniej przepływ monet nie zatrzymywał się na terytorium dzisiejszej Białorusi: niektóre rzymskie monety z regionu bałtyckiego docierały dalej na południe, aż do obszaru kultury czerniachowskiej, a do Bałtów z południowego wschodu trafiały nieliczne monety prowincjonalne.
Tomasz Teinert (Gabinet Monet i Medali, Muzeum Narodowe w Warszawie, Polska)
Problematyka napływu rzymskich silikw na tereny Polski w okresie późnorzymskim
Mianem silikwy określa się srebrny nominał wprowadzony po reformie monetarnej Konstantyna I Wielkiego w latach 20. IV w. n.e. Nazwę swą zawdzięcza Theodorowi Mommsenowi, który w swojej pracy Geschichte des römischen Münzwesens opublikowanej w 1860 r., zastosował ten termin, nazywając nim jednostkę monetarną odpowiadającą 1/144 rzymskiego funta srebra. Monety te były naturalną kontynuacją rzymskiego mennica srebrnego i były emitowane aż do początku Cesarstwa Bizantyńskiego.
Obecność silikw na obszarze Barbaricum, zwłaszcza środkowoeuropejskiego, można tłumaczyć jako formę napływającego z Cesarstwa kruszcu. Przypuszczalnie proces ten kontynuował wcześniejszą tradycję sprowadzania srebra wysokiej próby z Imperium. Nasuwa się jednak pytanie o skalę i mechanizmy tego zjawiska.
Na terenie Polski jak dotąd odkryto 24 silikwy (w tym 2 imitacje). Największym, a zarazem najstarszym odkrytym zespół monet, liczący 16 egzemplarzy skarb z Zamościa, jednak z powodu jego przechowywania (Sankt-Petersburg), jest niedostępny dla badaczy. Kolejne pochodzą z okolic Suwałk (3 szt.), Wielkopolski (2 szt.), Kujaw (1 szt.), Dolnego Śląska (1 szt.) i okolic Łęczycy (1 szt.). Tak mała liczba monet srebrnych wydaje się nieproporcjonalnie mała do odnalezionych emisji srebrnych i złotych z tego okresu. W swoim referacie chciałbym przybliżyć poszczególne znaleziska silikw z terenu Polski wraz z ich kontekstem i datowaniem. Zamierzam również zastanowić się nad potencjalnymi drogami i przyczynami ich napływu. Ponadto chciałbym przedstawić analizę statystyczną znalezisk monet tego nominału na tle znalezisk follisów i solidów z IV i V w.
Mateusz Wełna (Instytut Archeologii, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Polska)
Wokół skarbu monet z Wielkiego Bukowca – analiza i interpretacja znaleziska w kontekście napływu monet rzymskich na ziemie polskie
W 2023 r. członkowie Międzywojewódzkiego Stowarzyszenia Detektorystyczno-Eksploracyjnego „UNIA” – Maciej Milewicz i Kamil Witkowski – w trakcie legalnych poszukiwań dokonali odkrycia gromady monet rzymskich, głównie sesterców. Znalezisko zostało zgłoszone do właściwego organu ochrony zabytków i podjęte przez służby konserwatorskie. W następstwie zorganizowano archeologiczne badania weryfikacyjne oraz wykonany zachowawczą konserwację materiału, które poddano analizie numizmatycznej.
Efektem dotychczasowych studiów nad zbiorem jest przede wszystkim określenie jego chronologii. Wszystkie monety zostały wybite w czasie panowania dynastii Antoninów, co otwiera dyskusję nad zagadnieniem fali napływu monet na tereny Barbaricum. Zebrane dane metryczne wskazują na zaniżone wagi poszczególnych egzemplarzy, a pojedyncze numizmaty noszą ślady zagadkowych nacięć na powierzchniach. Odkryte podczas badań weryfikacyjnych fragmenty ceramiki zostały zidentyfikowane jako tygle, co w połączeniu z powyższymi informacjami sugeruje, że monety miały zostać przetopione w lokalnej pracowni odlewniczej.
Na obecnym etapie rozpoznania stanowiska archeologicznego skarb składa się z 32 nominałów brązowych i jednego denara. Znaleziska tego typu należą do rzadkich – to piąte znalezisko gromadne sesterców odkryte na ziemiach Polski i pierwsze w regionie Pojezierza Starogardzkiego. W całej północnej Europie istnieje natomiast więcej analogicznych znalezisk, które pozwalają na umieszczenie zbioru z Wielkiego Bukowca we wspominanym już horyzoncie napływu pieniądza rzymskiego do Barbaricum.