Organizatorzy:
Paweł Szymański (Wydział Archeologii UW), Agata Wiśniewska (Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego im. Stefana Woydy w Pruszkowie)
Forma sesji: stacjonarna
Język sesji: polski
Sesja poświęcona będzie ogólnie sposobom produkcji ceramiki na ziemiach dzisiejszej Polski, choć dopuszczone będą również wystąpienia dotyczące terenów sąsiednich. W zamierzeniach organizatorów, główny nacisk będzie postawiony na dwa główne elementy ciągu produkcyjnego: na sposób formowania bryły naczynia oraz na techniki wypalania. Punktem wyjścia do tych rozważań mogą być zarówno ślady pozostawione na ceramice i ich interpretacje oraz nowe znaleziska dotyczące np. palenisk lub pieców. Jednym z poruszonych tematów będzie interpretacja techniki wypału w piecu dwukomorowym charakterystycznym dla kultury przeworskiej w młodszym okresie wpływów rzymskich, typowym też dla innych ziem gdzie stosowano ceramikę wykonywaną na kole.
Program sesji jest dostepny tutaj.
ABSTRAKTY (alfabetycznie według nazwisk):
Aleksandra Deptuła (Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych, Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Piece do wypału ceramiki szarej w delcie Donu jako źródło do badań nad organizacją i techniką produkcji
Ceramika szara należy do grupy wyrobów ceramicznych powszechnie występujących w basenie Morza Czarnego. Na jego północnych wybrzeżach zaczyna zyskiwać na popularności w okresie przełomu er. Region delty Donu nie stanowi pod tym względem wyjątku — właśnie w tym czasie ceramika szara zaczyna tam odgrywać rolę jednej z głównych kategorii materiału ceramicznego.
Ceramika ta była przedmiotem licznych badań i publikacji. Już od początku studiów nad tym zespołem wyróżniano produkcję pochodzącą z regionu Kubania oraz wytwórczość lokalną. Rozróżnienie to opierano na różnicach w jakości wykonania naczyń, sposobie opracowania ich powierzchni oraz składzie domieszek.
Lokalną produkcję potwierdziło odkrycie pieców do wypału ceramiki na grodziskach Kobjakowskoje i Podazowskoje. Odkrycia te, unikatowe w skali regionu, pozwalają lepiej zrozumieć charakter miejscowej wytwórczości, określić jej cechy technologiczne, a także wnioskować o technice i organizacji produkcji. Analiza konstrukcji pieców umożliwia ponadto prześledzenie genezy i kierunków oddziaływania tradycji garncarskich.
Sylwia Domaradzka (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Bartosz Jóźwiak (Badacz niezależny, Polska)
Studia nad technologią ceramiki z okresu neolitu oraz epoki brązu i wczesnej epoki żelaza (tradycje kultury łużyckiej) – stan i kierunki rozwoju
Opis technologii wykonania jest stałym, obowiązkowym elementem podczas opracowań źródeł ceramicznych. Rzadziej prowadzone są kompleksowe badania nakierowane na próby uchwycenia w tym zakresie szerszych trendów technokulturowych, tak w zakresie przestrzennym, jak i czasowym. Wystąpienie będzie poświęcone możliwościom wykorzystania sformalizowanego opisu technologii ceramiki w kontekście badań nad rozprzestrzenianiem się oraz przeżywaniem tradycji technologicznych w wymienionych okresach. Szczególnie interesujące wydaje się tu potencjalne wykorzystanie omawianego narzędzia w badaniach nad zróżnicowaniem regionalnym kultury łużyckiej.
Artur Grabarek (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Wybrane aspekty technologiczne produkcji naczyń społeczności neolitycznych z terenów Małopolski
Niezależnie od przynależności kulturowej, w szeroko rozumianym okresie neolitu, ogólny sposób produkcji ceramiki wykazuje dużą jednorodność. Na przykładzie wybranych stanowisk, głównie z terenów Małopolski, zostaną zaprezentowane ślady dotyczące podstawowych technik lepienia naczyń w młodszej epoce kamienia. Dodatkowo, w celu uzupełnienia ogólnego obrazu procesu ich tworzenia, będą poruszone różne aspekty związane z zastosowaniem konkretnej technologii, jak i zdobnictwa. Dzięki wystąpieniu będzie możliwe nie tylko zapoznanie się z najstarszymi naczyniami glinianymi, które na terenie ziem polskich pokazały się około 5400 BC, ale także prześledzenie początków ewolucji procesu wytwarzania naczyń.
Anna Jakubowska (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Ceramika ręcznie lepiona z Novae (I – III wiek)
Referat jest poświęcony przedstawieniu zagadnienia, jakim jest ceramika lepiona ręcznie z twierdzy legionowej Novae (północna Bułgaria). Materiał pochodzący z I–III w. zostanie omówiony pod kątem formy, aspektów wykonania i znaczenia tego rodzaju znalezisk w kontekście wojskowym. Przedstawione zostaną podstawowe pytania badawcze pojawiające się wraz z opracowywaniem tej grupy zabytków, takie jak kwestie dotyczące jej pochodzenia, identyfikacji jej wykonawców oraz ewentualnych wpływów zewnętrznych na formę naczyń. Ta grupa ceramiki nie była dotychczas przedmiotem oddzielnych badań, a jej opracowanie może potencjalnie poszerzyć obecne pojęcie o ludności zamieszkującej tereny przyobozowe i dać lepszy wgląd w jej złożone relacje z wojskiem.
Marcin Matera (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Centrum produkcji amfor kolchidzkich w Gonio-Apsaros. Kilka słów o piecach do wypału amfor i technice formowania naczyń
W latach 2023–2025 na terenie rzymskiego fortu w Apsaros odkrytych zostało pięć pieców służących do wypału amfor. W jednym z nich zarejestrowano fragmenty amfor będące pozostałościami ostatniego, zapewne nieudanego wypału. Wykonane one były z gliny odpowiadającej charakterystyce glin służących do produkcji amfor kolchidzkich. Odkrycia z Apsaros wpisują się w trwającą od połowy ubiegłego stulecia dyskusję na temat lokalizacji miejsc produkcji tej grupy amfor.
Wśród fragmentów naczyń odkrytych w jednym z pieców, a także pośród odkrywanych w Apsaros na masową skalę fragmentów amfor kolchidzkich zarejestrowano przykłady niezwykle ciekawych praktyk garncarskich.
Radosław Jacek Prochowicz (Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, Polska)
Kto lepił naczynia w kulturze przeworskiej i wielbarskiej?
Analizy tzw. ręcznie lepionej ceramiki naczyniowej kultur przeworskiej koncentrują się wyłącznie na zmienności jej form w aspekcie terytorialnym i chronologicznym. Zagadnienia dotyczące sposobów lepienia naczyń i organizacji ich produkcji poruszane są na marginesie tych prac lub w ogóle pomijane.
Pewne światło na te problemy może rzucić analiza danych etnograficznych, eksperymentalnych oraz wyników badań szerokopłaszczyznowych na osadach ludności kultur przeworskiej i wielbarskiej. Niewykluczone, że przynajmniej, w jakiejś części, produkcja naczyń ręcznie lepionych nie miała charakteru wytwórczości przydomowej, ale stanowiła wynik działalności „półprofesjonalnej”.
Judyta Rodzińska-Nowak (Instytut Archeologii, Uniwersytet Jagielloński, Polska)
Ceramika wykonywana na kole garncarskim w kulturze przeworskiej. Charakterystyka procesu produkcji oraz cech technologicznych
Ceramika wykonywana przy pomocy koła garncarskiego pojawia się w inwentarzach kultury przeworskiej w początkach młodszego okresu rzymskiego. Występuje ona w trzech odmianach określanych jako ceramika stołowa (siwa gładka), kuchenna (siwa szorstka) oraz naczynia zasobowe (Krausengefässe). Referat dotyczy charakterystyki procesu jej produkcji, tj. doboru surowca, przygotowania masy garncarskiej, sposobu formowania naczyń oraz ich wypału. Przedstawione zostaną typy obiektów służących do wypalania omawianej ceramiki, a także cechy gotowych wyrobów, z uwzględnieniem wyników specjalistycznych analiz ceramologicznych oraz osiągnięć archeologii doświadczalnej.
Agata Wiśniewska (Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego im. Stefana Woydy w Pruszkowie, Polska), Paweł Szymański (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Późnorzymski piec do wypału ceramiki toczonej z Zachodniego Mazowsza
Przedmiotem referatu jest omówienie odkrycia pierwszego na obszarze Zachodniego Mazowsza pieca do wypału ceramiki toczonej. Obiekt, datowany na III w. n.e. odkryto podczas badań wykopaliskowych w 2004 r. na osadzie kultury przeworskiej w Młochowie, pow. pruszkowski. Stanowisko w Młochowie to jedna z wielu dużych osad hutniczych tzw. mazowieckiego centrum metarulgicznego – dużego ośrodka produkcji żelaza funkcjonującego na Zachodnim Mazowszu do młodszego okresu przedrzymskiego po późny okres rzymski. Piec najprawdopodobniej uległ zawaleniu w trakcie ostatniego wypału. W środku znaleziono liczne fragmenty ceramiki toczonej, z których duża część była bardzo słabo wypalona, większość to fragmenty cienkościennych, wygładzanych naczyń technologicznie zbliżonych do grupy I wg. J. Rodzińskiej-Nowak. Konstrukcja pieca z Młochowa – dwukomorowy obiekt z rusztem wspartym na długiej podporze jest analogiczna do obiektów tego typu odkrywanych na terenie Małopolski.
Anna Wodzińska (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Garncarze z Nazlet el-Nazla, Egipt – współczesny warsztat ceramiki użytkowej
Warsztat garncarski w miejscowości Nazlet el-Nazla położony jest w zachodniej części oazy Fajum i stanowi jeden z najciekawszych przykładów żywej tradycji wytwórczości ceramiki użytkowej w Egipcie. Funkcjonuje on co najmniej od lat 50. XX w., co znajduje potwierdzenie w materiałach filmowych z tego okresu.
Badania terenowe prowadziłam w warsztacie trzykrotnie – w latach 2005, 2006 oraz ponownie w 2026 r. – co pozwala na uchwycenie zarówno elementów trwałości technologicznej, jak i zmian zachodzących w ciągu ostatnich dwóch dekad. Nazlet el-Nazla nie jest pojedynczym warsztatem, lecz zespołem kilkunastu pracowni należących do spokrewnionych ze sobą rodzin.
W warsztatach stosuje się dwie podstawowe metody kształtowania naczyń: technikę młoteczka i kowadełka (formowanie poprzez ubijanie) oraz toczenie na kole garncarskim. Obie metody funkcjonują równolegle i są dobierane w zależności od formy i przeznaczenia naczynia. Analiza współczesnych praktyk technologicznych, organizacji pracy oraz przekazu umiejętności pozwala spojrzeć na warsztat w Nazlet el-Nazla, do pewnego stopnia, jako istotny punkt odniesienia dla interpretacji danych archeologicznych dotyczących produkcji ceramiki w Egipcie.
Magdalena Woińska (Muzeum Historyczne w Legionowie, Polska), Marcin Woźniak (Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego im. Stefana Woydy w Pruszkowie, Polska)
Malowane dzbanki znad Narwi
W zbiorach Muzeum Historycznego w Legionowie i Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego im. S. Woydy w Pruszkowie znajdują się fragmenty trzech naczyń ceramicznych odkrytych podczas badań wykopaliskowych prowadzonych na cmentarzyskach kultury przeworskiej w Legionowie, pow. legionowski, Kleszewie i Lemanach, oba pow. pułtuski. Zabytki pochodzą ze schyłku młodszego okresu przedrzymskiego (ewentualnie z początku okresu rzymskiego). Ich brzuśce pokryte są dookolnym pasmem pionowych linii wykonanych czerwoną farbą. Ornament jest nietypowy dla ceramiki kultury przeworskiej. Jego korzeni można upatrywać poza sferą lokalnej wytwórczości. Charakter tych oddziaływań jest jednak niejasny; wszystkie naczynia reprezentują bowiem formy właściwe dla garncarstwa kultury przeworskiej.