Qumayrah Ain 2 – osada neolityczna

Kierownik badań: dr Marcin Białowarczuk
Miejsce badań: Qumayrah Ain 2 (QA 2)
Kraj:  Sułtanat Omanu
Instytucje uczestniczące w badaniach: Instytut Archeologii UW Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW, Ministerstwo Dziedzictwa i Kultury Sułtanatu Omanu
Charakter stanowiska: osada
Opis badań: Badania osady prowadzone są od roku 2016 w ramach nowego polsko-omańskiego projektu archeologicznego kierowanego przez Prof. Piotra Bielińskiego. Projekt zakłada prospekcję powierzchniową nierozpoznanej dotychczas archeologicznie doliny Qumeira oraz badania wykopaliskowe wybranych stanowisk z różnych okresów. Prezentowane stanowisko QA 2 związane jest z pobytami osadników neolitycznych, sezonowo zasiedlających obszary wyżynno-górskie północnego Omanu. Dotychczas natrafiono tu na pozostałości zabudowy szałasowej, palenisk i konstrukcji gospodarczych oraz liczne zabytki krzemienne i kamienne. Analiza techno-typologiczna odkrytych materiałów, potwierdzona częściowo badaniami radiowęglowymi,  pozwala wstępnie określić funkcjonowanie osady  w 2 połowie V i w IV tys. BC, co odpowiada późnemu neolitowi.
Projekt/finansowanie: Omańsko-polski projekt archeologiczny w dolinie Qumeira – CAŚ UW oraz Ministerstwo Dziedzictwa i Kultury Sułtanatu Omanu.

Supraśl – miejsce obrzędowe

Kierownik badań: dr hab. Dariusz Manasterski
Miejsce badań: Supraśl 3, gm. Supraśl, pow. białostocki
Kraj: Polska
Instytucje uczestniczące w badaniach: Instytut Archeologii UW, Muzeum Podlaskie w Białymstoku;
Charakter stanowiska: miejsce obrzędowe
Opis badań: Pracami wykopaliskowymi objęto obszar piaszczystego wyniesienia pośród rozlewisk rzeki Supraśl w obrębie Puszczy Knyszyńskiej, na którym rozpoznano dotychczas cztery obiekty o charakterze obrzędowym związane z działalnością ludności zaliczanej do kręgu kulturowego pucharów dzwonowatych, ślady pobytu ludności kultury ceramiki sznurowej oraz łużyckiej z wczesnej epoki żelaza.
Projekt/finansowanie: Interdyscyplinarne badania mikroregionu Puszczy Knyszyńskiej (finansowane z budżetu Instytutu Archeologii UW i Muzeum Podlaskiego w Białymstoku).

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

Tell el-Retaba – egipska twierdza w Wadi Toumilat

Kierownik badań: dr Sławomir Rzepka
Miejsce badań: Tell el-Retaba, Wadi Toumilat, Egipt
Charakter stanowiska: twierdza ramessydzka i późniejsza osada
Datowanie: Średnie Państwo – Okres Ptolemejski

Tell el-Retaba – egipska twierdza w Wadi Toumilat

Tell el-Retaba leży w strategicznym punkcie, w środkowej części Wadi Toumilat, przez którą prowadził ważny szlak łączący Egipt z Syropalestyną. Miejsce to wielu badaczy identyfikuje z biblijnym Pitom. Co najmniej od czasów XVIII dynastii istniała w tym miejscu twierdza (osadnictwo wcześniejsze sugerują powierzchniowe znaleziska ceramiki z czasów Średniego Państwa). W Okresie Późnym miejsce to straciło na znaczeniu na rzecz pobliskiego Tell el-Maskhuta, osadnictwo trwało jednak po Okres Ptolemejski.
W kwietniu 2007 roku prace na stanowisku rozpoczęła Tell el-Retaba Archaeological Mission, działająca z ramienia Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW, we współpracy ze słowacką Aigyptos Foundation. Przeprowadzono badania powierzchniowe (w tym prospekcję geofizyczną), od roku 2008 trwają badana wykopaliskowe. W pracach uczestniczy dr hab. Anna Wodzińska.

Tell Arbid – miasto w północnej Mezopotamii

Kierownik badań: prof. dr hab. Piotr Bieliński
Miejsce badań: Tell Arbid, północno-wschodnia Syria (dorzecze Chaburu).
Charakter stanowiska: miasto, stanowisko wielokulturowe.
Datowanie: III – I tysiąclecie p.n.e.
Więcej informacji: http://www.tellarbid.uw.edu.pl/main_page

Tell Arbid – badania w północnej Mezopotamii
Badania wykopaliskowe na Tell Arbid prowadzone są nieprzerwanie od 1996 roku przez Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej pod kierunkiem prof. dr. hab. Piotra Bielińskiego.
Stanowisko jest „tellem”, co jest arabskim terminem określającym wzgórze ruin; składają się na nie duży tell główny – z tzw. cytadelą oraz dolnym miastem i cztery mniejsze telle satelitarne. Badane są głównie pozostałości datowane na okres od III do I tysiąclecia p.n.e. Jak dotąd nie jest znana starożytna nazwa stanowiska – współczesna nazwa – „Arbid”, to arabskie określenie czarnego węża.
Największy zasięg stanowisko miało w pierwszej połowie III tysiąclecia p.n.e. (okres tak zwanej kultury Niniwa 5 i okres wczesnodynastyczny III). Tell Arbid było wówczas dużym miastem z gęstą siatką zabudowy mieszkalnej a także budowlami reprezentacyjnymi, związanymi z działalnością o charakterze oficjalnym. W tym okresie był to prawdopodobnie jeden ze znaczących ośrodków miejskich północnej Mezopotamii.
Osadnictwo było kontynuowane także w drugiej połowie III tysiąclecia p.n.e. (w okresie akadyjskim). Pod koniec tego tysiąclecia na tellu zaszły jednak poważne zmiany, z tego okresu są znane jak dotąd tylko nieliczne pozostałości architektoniczne. Znaleziono natomiast kilka bogatych pochówków dziecięcych wyposażonych w liczne metalowe ozdoby (wyposażenie jednego z grobów na zdjęciu).
W II tysiącleciu p.n.e. – w okresie gdy na południu Mezopotamii panowała dynastia Hammurabiego a Asyrią władał Szamsziadad I, zasięg osadnictwa na Tell Arbid zdecydowanie skurczył się, zmienił się też jego charakter. Nie było już gęstej zabudowy miejskiej, ale luźne skupiska domów i instalacji gospodarczych (tzw. okres ceramiki chaburskiej). Zabudowie towarzyszyły groby i grobowce mieszkańców osiedla. Z kolejnego okresu, gdy Tell Arbid stało się częścią państwa mitannijskiego (druga połowa II tysiąclecia p.n.e.), pochodzi znalezisko dwóch wspaniałych grobowców. W każdym z nich pochowano dorosłą kobietę, a wraz z nimi złożono do grobów piękną i cenną biżuterię (przykład na zdjęciu), bogate zestawy naczyń, skaraboidy a także liczne dary w postaci ofiary z różnych gatunków zwierząt.
Pozostałości z I tysiąclecia p.n.e. (przede wszystkim z okresu nowobabilońskiego) to głównie domy mieszkalne – zachowały się one tylko w nielicznych miejscach stanowiska.
Tell Arbid zasiedlone było przez pewien czas także w okresie hellenistycznym (do ok. II w.n.e.). Pozostałości hellenistyczne odkryte zostały jedynie w dwóch sektorach wykopaliskowych. W tym okresie Arbid był prawdopodobnie tylko osadą zamieszkaną przez niewielką populację,solidnie zbudowane domostwa, kilka bogato wyposażonych grobów i inne drobne znaleziska wskazują jednakże, że mieszkańcy tej osady należeć musieli do zamożnych posiadaczy ziemskich.

Tanais – badania miasta antycznego nad Morzem Azowskim w Rosji

Tanais
Kierownik badań: dr Marcin Matera
Miejsce badań: Tanais, Miasnikowski rejon, Obwód rostowski, północne wybrzeże M. Azowskiego, Rosja.
Charakter stanowiska: miasto antyczne, kolonia grecka
Instytucje uczestniczące w badaniach: Muzeum-Rezerwat „Tanais”, Instytut Archeologii UW, Ośrodek Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej UW
Datowanie: III w. pne. – III w. ne.
Projekt/finansowanie: Aktualnie badania prowadzone są w ramach projektu „Hellenistyczna zabudowa Tanais – fortyfikacje i przyległy teren miejski. Kontynuacja badań”, finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki (2016/21/B/HS3/03423).
Tanais
Opis badań:
Badania archeologiczne w Tanais rozpoczęły się w roku 1853. Ekspedycja Uniwersytetu Warszawskiego pracuje na stanowisku od 1995 roku. Badania ekspedycji Uniwersytetu Warszawskiego początkowo prowadzone były na terenie zachodniej nekropoli miasta. W roku 1999 rozpoczęto prace badawcze w wykopie XXV położonym w zachodniej części Tanais. W trakcie 20 kampanii wykopaliskowych udało się odsłonić fragment fortyfikacji i wewnętrznej zabudowy miasta. Jednym z najważniejszych odkryć jest rów obronny i wiodący przez niego do bramy miejskiej drewniano-kamienny most. Konstrukcja mostu jest unikalna i nie znajduje analogii w całym świecie kultury antycznej. Do systemu fortyfikacji należały także kamienne mury obronne wraz z murem czołowym tzw. protejchizmą. Archeolodzy z Uniwesytetu Warszawskiego odkryli także bramę miejską. Ponadto odsłonięty został fragment wewnętrznej zabudowy miasta wraz z siatką ulic. Najciekawsze ustalenia związane z zabudową zachodniej części Tanais dokonane zostały w trakcie kilku ostatnich sezonów wykopaliskowych. Udało się zarejestrować fazę przebudowy datowaną na I w. n.e. Do tej pory uważano, że Tanais zachodnie funkcjonowało jedynie do momentu zniszczenia miasta pod koniec I w. p.n.e. przez króla Bosporu Polemona I.

Saqqara – badania nekropolii w Egipcie

Kierownik badań: Prof. Karol Myśliwiec
Miejsce badań: Saqqara, Egipt.
Charakter stanowiska: cmentarzysko.
Datowanie: okres Starego Państwa.

Saqqara – nekropola na zachód od piramidy Dżesera
Wykopaliska, kierowane są przez prof. Karola Myśliwca, udział w nich bierze dr Kamil Kuraszkiewicz. Są one prowadzone na terenie nekropoli urzędników z czasów późnego Starego Państwa, łączącej się ze strukturami wcześniejszymi i ponownie użytkowanej w schyłkowym okresie historii Egiptu faraońskiego. Prace wykopaliskowe są prowadzone równolegle z pracami dokumentacyjnymi i konserwatorskimi.

Novae – osiedle przyobozowe (canabae)

Kierownik badań: dr hab. Agnieszka Tomas
Miejsce badań: Bułgaria, Swisztow
Charakter stanowiska: rzymski obóz legionowy, osiedle przyobozowe (castra legionis) i miasto późnoantyczne
Datowanie: I-VI w.

Wsparcie finansowe: Narodowe Centrum Nauki

Tytuł projektu: Badania struktur osadniczych przy rzymskim obozie legionowym w Novae (Mezja Dolna) przy użyciu niedestrukcyjnych metod prospekcji terenowej

Numer projektu: 2011/01/D/HS3/02187

Więcej informacji: tutaj i tutaj

Novae – osiedle przyobozowe (canabae)
W roku 2010 ruszyły przygotowania do projektu, którego celem było odtworzenie sieci osadniczej wokół rzymskiego obozu legionowego w Novae. W roku 2011 do projektu przyłączyła się grupa studentów i absolwentów IAUW działająca dotychczas w SKN Nowoczesnych Metod Prospekcji i Dokumentacji Archeologicznej „Wod.o.Lot” – Piotr Wroniecki (Przewodniczący SKN), Michał Pisz (Kierownik Projektu studenckiego), Marcin Jaworski oraz Joanna Balcerzak. Uczestnicy Projektu wykonali serię prób z wykorzystaniem specjalistycznego sprzętu w celu doboru metod badawczych. Próby wypadły bardzo pomyślnie, choć nie bez poświęceń, związanych m.in. z koniecznością uporania się z bujną roślinnością. So to pierwsze badania w Novae z użyciem nowoczesnego sprzętu do badań geofizycznych, oraz pierwsze regularne badania nieinwazyjne na terenie canabae.

Dzięki wsparciu Narodowego Centrum Nauki w marcu 2012 r. rozpoczęto projekt zatytułowany „Badania struktur osadniczych przy rzymskim obozie legionowym w Novae (Mezja Dolna) przy użyciu niedestrukcyjnych metod prospekcji terenowej”. Przedmiotem badań było osadnictwo cywilne przy obozie legionowym od I-III w. n.e. oraz część późnoantycznego miasta położona w obrębie tzw. aneksu, czyli terenu położonego na wschód od obozu, który w okresie późnoantycznym został otoczony murem i stał się integralną częścią miasta.

W ramach projektu przeprowadzono badania geofizyczne z użyciem gradiometru i magnetometru cezowego ze stacją GPS RTK, odtworzony zostanie trójwymiarowy model terenu, a także wykonana zostanie seria zdjęć z powietrza. Obszar badań objął teren cywilnego osiedla przyobozowego (canabae), drugiego osiedla położonego ok. 2 km na wschód od fortecy w m. Ostrite Mogili (vicus) oraz mniejsze punkty osadnicze (m.in. willę na południe od Novae). Jednocześnie opublikowane dotychczas materiały pochodzące najprawdopodobniej z tych osiedli i cmentarzysk (znaleziska luźne, inskrypcje) oraz obiekty infrastruktury zostały skatalogowane i zadokumentowane ponownie, m.in. fotograficznie. Dzięki wsparciu Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej w roku 2012 przeprowadzono także kwerendę muzealną, która pozwoliła uzupełnić katalog o publikowane i niepublikowane zabytki przechowywane w Muzeum Historycznym w Swisztowie i w Sofii.

Projekt zakończony

Publikacje:

A. Tomas, Non-Destructive Investigations in the Extramural Area of Novae (Lower Moesia) in 2014, Światowit 53/A, 2014 (2015), 205–212.

A. Tomas, Non-destructive survey in Novae (Lower Moesia) [in] Limes XXII. Proceedings of the 22nd International Congress of Roman Frontier Studies Ruse, Bulgaria, September 2012, L. Vagalinski, N. Sharankov [eds.], Sofia 2015, 881–888.

A. Tomas, Tracing Civilian Settlement in the Surroundings of Novae (Lower Moesia). Sources, Investigations, Results [in] Romans and the Others in the Lower Danube Region in the First Century BC – Third Century AD. Proceedings of the International Colloquium Tulcea, 7-11 of October 2015, Cr.-G. Alexandrescu [ed.], Biblioteca Istro-Pontică. Seria Archeologie, 12, Cluj-Napoca 2016, 191–204.

T. Sarnowski, L. Kovalevskaja, A. Tomas, P. Zakrzewski, T. Dziurdzik, E. Jęczmienowski, Novae – castra, canabae, vicus, 2013-2015. Preliminary report on the Excavations and Prospection Surveys of the University of Warsaw Archaeological Expedition, Archeologia 65, 2016, 177–203.

T. Sarnowski, L. Kovalevskaja, A. Tomas, T. Dziurdzik, E. Jęczmienowski, P. Zakrzewski, Novae 2015. Legionary defences and extramural settlement, Światowit 54-55/A/B, 2015-2016 (2018), 322–328.

A. Tomas, E. Genčeva, Geofizični izsledvaniâ na teritoriâta na kanabite na Novae, A. Tomas, Arheologičeski otkritija i razkopki prez 2012 g., Sofia 2013, 250–251.

A. Tomas, E. Genčeva, Geofizični izsledvaniâ na teritoriâta na kanabite na Novae, Arheologičeski otkritija i razkopki prez 2013 g., Sofia 2014, 318–319.

A. Tomas, A New Dedicatory Inscription from Novae (Lower Moesia), Światowit 52/A, 2013 (2014), 79–86.

A. Tomas, Geofizični proučvanija i obhoždanija v okolnostite na Nove [in] Arheologičeski otkritija i razkopki prez 2014 g., Sofia 2015, 409–410.

 

Mele Hairam – zoroastryjska świątynia ognia w Iranie

Kierownik badań: Prof. Barbara Kaim
Miejsce badań: stanowisko Mele Hairam w oazie Sarachs w południowym Turkmenistanie
Charakter stanowiska: zoroastryjska świątynia ognia
Datowanie: okres sasanidzki (II-VII w. n.e.)

Zoroastryjska świątynia ognia w Mele Hairam
Badania wykopaliskowe w Mele Hairam od 1997 roku prowadzą pracownicy Zakładu Archeologii Bliskiego Wschodu IA UW pod kierunkiem dr hab. Barbary Kaim we współpracy z Ministerstwem Kultury Turkmenistanu. Badania wykopaliskowe oraz prace konserwatorskie są finansowane ze środków Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, dotacji JM Rektora UW oraz prywatnych sponsorów: linie lotnicze Aero Svit, Molex.

Zespół świątynny składa się z 6 pomieszczeń. Główna sala na planie zbliżonym do kwadratu, z klepsydrowatym ołtarzem ognia pośrodku, poprzedzona jest pomieszczeniem wejściowym typu aivan, którego ściany pokrywają malowidła z przedstawieniami figuralnymi. W tym pomieszczeniu znaleziono trzy gliniane podia z dekoracją palmetową wykonaną w stiuku. W pomieszczeniu znajdującym się na zachód od głównej sali, odsłonięto mniejszy ołtarz ognia, zaś w pomieszczeniu, do którego prowadzi otwór przejściowy umieszczony pośrodku ściany północnej głównej sali znajduje się dobrze zachowany piec do przechowywania świętego żaru.

W kolejnych sezonach wykopaliskowych prace będą skupione na odsłonięciu bramy prowadzącej do całego zespołu oraz pomieszczeń pomocniczych.

Makuria – fortyfikacje i nekropole, Karima, Sudan

Kierownik badań: Prof. Włodzimierz Godlewski i dr Mahmoud el Tayeb
Miejsce badań: Zuma, Merowe el Sheriq i Tanqasi, Sudan
Charakter stanowiska: fortyfikacje i nekropole z tumulusami (kurhanami)
Datowanie: IV – VI wiek

Makuria (Program MtoM) – fortyfikacje i nekropole w regionie Karima (Kurajma), Sudan
Program Wczesna Makuria jest próbą ustalenia regionu, w którym po rozpadzie królestwa meroickiego (połowa IV wieku) powstaje królestwo Makurii, jest także próbą ustalenia w jaki sposób społeczność meroicka przekształciła się w społeczność makurycką i jaka była rola ludności napływowej – plemion Noba. Badania obejmują cmentarze oraz ufortyfikowane osiedla. Program jest realizowany w ramach prac Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW w Kairze na terenach zagrożonych budową tamy na IV katarakcie.