Petrykozy – kompleks osadniczy kultury łużyckiej i z okresu wczesnego średniowiecza na Mazowszu

Kierownik badań: mgr Elżbieta Roszyk
Miejsce badań: Petrykozy, gm. Zawidz, woj. mazowieckie
Charakter stanowiska: osada i cmentarzysko
Datowanie: schyłek epoki brązu, okres halsztacki i okres wczesnego średniowiecza

W miejscowości Petrykozy został zlokalizowany  kompleks stanowisk archeologicznych datowanych od okresu epoki brązu do czasów nowożytnych.  Położony jest na równinie polodowcowej, urozmaiconej łańcuchem kemów i moren. Przepływająca  tutaj mała rzeczka Sierpienica w przeszłości łagodnie meandrowała miedzy niewielkimi wzniesieniami.  Pozostałością po jej dawnym korycie jest obecnie dolina, miejscami dość szeroka, porośnięta trawą i olszyną. Po jej lewej stronie znajdują się ciężkie , gliniaste gleby , nadające się pod rolnictwo. Natomiast po jej prawej stronie znajdują się lekkie , piaszczyste gleby, na których został rozpoznany kompleks stanowisk archeologicznych.  Od 2004 roku są prowadzone badania na dwóch stanowiskach nr 3 i 4. Oba położone są po tej samej stronie rzeczki Sierpienicy, oddalone od siebie 300- 400 metrów.

Stanowisko nr 3.
Położone na niewielkim wzniesieniu, łagodnie opadającym w kierunku skarpy doliny starorzecza rzeki Sierpienicy. Obiekty nr 1- 32 położone najbliżej jej krawędzi uległy prawie całkowitemu zniszczeniu. Na podstawie zachowanej , rozwleczonej warstwy wypełniskowej nie możemy w sposób jednoznaczny określić ich funkcji.
W miarę oddalania się od krawędzi starorzecza – w wykopie 3 –  odsłonięte zostało 13 jam ( nr 33- 45), część z konstrukcjami kamiennymi. Wśród nich wyróżniono:
z jednym kamieniem,
z kilkoma luźnymi kamieniami,
z brukiem kamiennym.
W jamach znaleziono drobne przepalone kości ludzkie, co może sugerować, że są to groby. Przepalone nieliczne kości znajdowały się w obrębie całej jamy, a zwłaszcza w jej części stropowej. W jednym przypadku – w grobie nr 38 złożone były w jamce pod kamieniami. Zastanawiający jest brak w grobach całych naczyń. Tylko w obiekcie nr 35 znaleziono duże fragmenty ceramiki, które mogą wskazywać, że do jamy wstawiono całe naczynie wylewem do dołu. Trudność sprawia nam określenie pierwotnego ułożenia przepalonych szczątków kostnych. Zagadką jest również obecność w grobie nr 35 i 44 na dnie jamy pod brukiem kamiennym dużych fragmentów węgli drzewnych. Zapewne są one pozostałością zwęglonych kłód drewnianych – prawdopodobnie dębowych.  Być może są one śladem zwyczaju ich spalania na dnie jamy.  Potwierdzeniem tej interpretacji prawdopodobnie jest cienka warstwa spalenizny na dnie w/w jam.

Na stanowisku możemy wyróżnić następujące fazy zasiedlenia:
I fazę należy zapewne wiązać z ludnością grupy północnomazowieckiej kultury łużyckiej  – obiekty grobowe  nr 33 – 45, prawdopodobnie nr 6A, 12,  19, 22, 29. Skromny zasób danych i niejednoznaczność przesłanek wynikających z analizy materiału zabytkowego pozwala jedynie na bardzo ogólne datowanie. Mogą one być datowane w przedziale od IV EB do HC.
II fazę zasiedlenia wyznacza prawdopodobnie materiał z warstwy nr 44 wykopu III i obiektu nr 16. Na podstawie nielicznego materiału zabytkowego możemy je datować na wczesne średniowiecze

Stanowisko nr 4.
Położona jest na cyplu utworzonym przez meandry Sierpienicy- na niewielkim wzniesieniu. Prace wykopaliskowe podjęto z uwagi na stałe zagrożenie, w postaci postępującego procesu niszczenia terenu stanowiska w wyniku zastosowania głębokiej orki w uprawach polowych. Tylko teren położony w bezpośrednim sąsiedztwie rzeki jest porośnięty trawą.

Krosno – cmentarzysko kultury wielbarskiej

Kierownik badań: dr hab. Roksana Chowaniec
Miejsce badań: Krosno, gm. Pasłęk, woj. warmińsko-mazurskie
Charakter stanowiska: cmentarzysko
Datowanie: okres wpływów rzymskich

Krosno – cmentarzysko kultury wielbarskiej

Tuż niedaleko dawnego młyna w miejscowości Krosno, gm. Pasłęk, woj. warmińsko-mazurskie, przy drodze prowadzącej z Pasłęka do Krosna, w niewielkim lasku już od ponad stu lat prowadzone są archeologiczne prace wykopaliskowe. Pod koronami wysokich, smukłych sosen skrywana jest tajemnica ludu, który przybył na nasze ziemie z południowej Skandynawii i na kilka wieków zasiedlił obszary północnej Polski, aby potem wyruszyć znowu na wędrówkę w kierunku spalonych słońcem stepów nad Morzem Czarnym. Połączenie miejscowych tradycji oraz odmienne zwyczaje przyniesione przez plemię Gotów spowodowały powstanie nowej kultury, która przez archeologów nazywana jest kulturą wielbarską (nazwa pochodzi od cmentarzyska w Malborku-Wielbarku).

Cmentarzysko kultury wielbarskiej, oznaczone numerem stanowiska 1, znajduje się na piaszczystej wydmie, o wysokości około 3-3,5 metrów, niecałe 12 m n.p.m., przyległej do ponadzalewowego tarasu rzeki Wąska.

Pierwszego odkrycia na stanowisku dokonano tu w 1894 r. – miejscowy nauczyciel i właściciel młyna zawiadomił o swoim odkryciu Muzeum w Królewcu. Na wskutek budowy drogi z Pasłęka do Krosna przeprowadzone zostały w 1896 r. na tym stanowisku badania wykopaliskowe, którymi kierowali A. Jentzsch i C. Kretschmann, pracownicy Muzeum w Królewcu. W efekcie tych wykopalisk zlokalizowano na cmentarzysku około 179 obiektów. Nie jest to jednak rzeczywista liczba przebadanych obiektów, gdyż często oznaczano je tą samą cyfrą i literami „a” i „b”. Materiał zabytkowy (znaleziska znajdujące się w grobach) został przekazany do Muzeum Prowincjonalnego Prus Wschodnich w Królewcu, pojedyncze zabytki trafiły jednak do muzeum w Elblągu. Pomimo wielu informacji, które istnieją w literaturze nie udało się odnaleźć planu cmentarzyska, zakładając że taki plan kiedykolwiek w ogóle istniał. Ponowne badania na stanowisku rozpoczął z ramienia Instytutu Archeologii UW w 1980 r. Jerzy Okulicz-Kozaryn. Głównym celem tych wykopalisk było uratowanie stanowiska przed zniszczeniem przez istniejącą tutaj piaskownię, wysypisko śmieci i przebiegająca w pobliżu drogę. Wykopaliska kontynuowane były przez kilka kolejnych sezonów: w 1981 r. nadal pod kierownictwem Jerzego Okulicza, zaś w kolejnych latach przez Aleksandra Bursche. Podczas sześciu sezonów zlokalizowano i nadano numery 198 obiektom, z których wyeksplorowano 185. Od 2002 roku badania wykopaliskowe na stanowisku wznowiono po raz drugi i prowadzone są pod kierunkiem dr hab. Roksany Chowaniec.

Numeracja obiektów była kontynuacją numeracji nadanej w czasie badań prowadzonych przez archeologów niemieckich w 1896 r., jednakże znaczna część badanego obszaru weszła w zasięg terenu „przekopanego” już wcześniej przez Jentzscha i Kretschmanna. Tylko niewielka liczba obiektów, w tym głównie obiekty określone jako paleniska, nie zostały naruszone wcześniejszymi badaniami. Ponadto przeważająca część grobów, szczególnie szkieletowych z trumnami kłodowymi, które zostały wydrążone w pniach drzew, nosi ślady starożytnych wkopów rabunkowych. Jamy rabunkowe lokowane były na wysokości klatki piersiowej, gdzie znajdowała się zazwyczaj największa część wyposażenia zmarłego (zapinki do spinania szat, kolie paciorków szklanych i bursztynowych, amulety, itp.).

Natomiast groby ciałopalne, popielnicowe były najczęściej przedmiotem zainteresowania archeologów niemieckich; ślady takiej działalności widoczne są na niektórych popielnicach w postaci otworu wykonanego za pomocą metalowej szpili, przy pomocy której lokalizowano obiekty. Natomiast paleniska znajdujące się w obrębie cmentarzyska nie interesowały niemieckich badaczy. Było to spowodowane najpewniej faktem, iż inwentarz zabytkowy znajdowany w ich obrębie, ograniczał się zwykle do skupiska ceramiki.

Paleniska odnalezione na obszarze cmentarzyska podzielone zostały na:
–         typ 1: paleniska rusztowe, o regularnym prostokątnym lub zbliżonym do prostokąta kształcie, z konstrukcjami z bierwion drewnianych oraz zwartym brukiem kamiennym w środku;
–         typ 2: paleniska kamienne, w planie zbliżone do prostokąta o mocno zaokrąglonych narożnikach, częściej koliste lub owalne, ze skupiskiem kamieni w centralnej partii obiektu, bez drewnianych konstrukcji.typ 3: paleniska, które łączą ze sobą konstrukcje obu wyżej wymienionych typów, najczęściej są to paleniska na planie koła w pojedynczymi drewnianymi bierwionami w wypełnisku.

Cmentarzysko datowane jest na fazy: B2b – B2/C1 do C2 okresu wpływów rzymskich. Znane są jednak materiały wcześniejsze. W 1894 roku znaleziono w okolicach młyna w miejscowości Krosno, czyli około 500-600 metrów od stanowiska 1, zapinkę o konstrukcji późnolateńskiej typu K według Kostrzewskiego oraz tzw. Henkelurne, czyli popielnicę z uchami. W trakcie badań w 1896 roku odkryto jedyny grób przynależny kulturze oksywskiej, oznaczony numerem 33, w wypełnisku którego znaleziono zapinkę brązową typu N według Kostrzewskiego(SLAJD 20). Zapinki typu N-a według nowszych klasyfikacji można datować na fazę A3 młodszego okresu przedrzymskiego. Wariant ten występuje jednak sporadycznie w znaleziskach datowanych na wczesny okres rzymski: czego przykładem może być grób 106 wraz z fibulą typu A19 z Pruszcza Gdańskiego, stanowisko 10. Nie świadczy więc o wcześniejszym użytkowaniu cmentarzyska, szczególnie biorąc pod uwagę wykorzystanie zabytków starszych w młodszych kontekstach. Na stanowisku nie można zaobserwować konsekwentnej stratygrafii poziomej, brak reguły chronologicznej chowania zmarłych.

Ostatni numer nadany obiektowi w trakcie trwania wykopalisk w 2005 roku to numer 434. Nie jest to jednak rzeczywista liczba obiektów, po pierwsze dlatego iż nie znamy właściwej liczby przebadanych obiektów podczas badań w 1896 roku oraz nie wiemy jak wiele z nich zostało powtórnie przebadanych w latach 1980-1988, 2002-2005. Nie oznacza bowiem, iż każdy obiekt zakłócony, czy zniszczony to obiekt przebadany wcześniej przez ekspedycję z Królewca. Na stanowisku spotykamy się na przykład z procederem rabowania grobów już w starożytności, co jest szczególnie widoczne w przypadku grobów szkieletowych. Ponadto w obrębie lasku rosnącego na piaszczystej wydmie w trakcie I wojny światowej stacjonowali żołnierze, następnie wybierano stamtąd piasek. Przez pewien okres czasu stanowisko służyło jako wysypisko śmieci, by stać się w końcu miejscem ćwiczenia wykrywaczy metali.

W okolicach Krosna, wzdłuż rzeki Wąska, podczas badań powierzchniowych przeprowadzonych w latach 1980 i 1981 oraz weryfikacyjnych w latach 2003 i 2004, zlokalizowano również kilkanaście stanowisk osadniczych kultury wielbarskiej.

Galeria zabytków
Na cmentarzysku w Krośnie odkryto wiele ciekawych zabytków, czego przykładem mogą być: brązowe ornamentowane puzderko, popielnica z trzema uchami, ornamentowana oraz przykryta glinianą przykrywką, miniaturowe srebrne wisiorki wiaderkowate, srebrne i brązowe bransolety oraz kolie paciorków szklanych i bursztynowych. Ze względu na proceder rabowania grobów w starożytności, jak również wykopaliska prowadzone w 1896 roku, wiele zespołów grobowych jest niekompletnych lub prawie całkowicie zniszczonych.

Ćmielów – obozowisko kultury magdaleńskiej

Kierownik badań: dr Michał Przeździecki, mgr W. Migal (PMA w Warszawie)
Miejsce badań: Ćmielów 95, woj. świętokrzyskie
Charakter stanowiska: obozowisko
Datowanie: paleolit schyłkowy

Na granicy światów. Obozowisko kultury magdaleńskiej w Ćmielowie, woj. świętokrzyskie

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury. Program „Ochrona zabytków archeologicznych”

 

 

 

Celem projektu jest opracowanie oraz publikacja wyników badań archeologicznych przeprowadzonych w latach 2004–2009 na stanowisku archeologicznym z epoki kamienia Ćmielów 95 („Mały Gawroniec”), woj. świętokrzyskie. Do najważniejszych efektów tych badań należy odkrycie pozostałości obozowiska kultury magdaleńskiej, na które, obok unikatowych śladów pokonstrukcyjnych, składa się bogata kolekcja artefaktów. Przedmiotowe opracowanie zakłada wieloaspektowe, studium wszystkich pozyskanych zabytków ruchomych oraz nieruchomych,  jak również szerokiego pakietu danych geomorfologicznych i paleogeograficznych. W celu maksymalizacji potencjału interpretacyjnego przewidziane jest wykonanie serii adekwatnych analiz specjalistycznych (fizykochemicznych, paleośrodowiskowych). Realizacja projektu zaplanowana została w trybie dwuletnim, a jego głównym efektem będzie publikacja książkowa.

Położone na wzgórzu „Mały Gawroniec” stanowisko Ćmielów 95 jest jednych najważniejszych świadectw osadnictwa magdaleńskiego na ziemiach polskich. Na jego wyjątkowy charakter składają się takie elementy jak:

  1. występowanie obiektów paleolitycznych, w tym pozostałości konstrukcji mieszkalnej;
  2. bogaty zbiór zabytków krzemiennych, obsydianowych, kamiennych oraz hematytowych;
  3. kolekcja przedmiotów o znaczeniu symbolicznym, tj. przykładów paleolitycznej sztuki mobilnej;
  4. zachowany kontekst stratygraficzny i geologiczny, m.in. poziomy późnoglacjalnych gleb kopalnych.

W świetle powyższych uwag uzasadnione wydaje się stwierdzenie, że „Mały Gawroniec” jest stanowiskiem unikatowym, którego potencjał źródłowy trudno przecenić. Waga odkrycia jest tym większa, że z terenów Polski, dotychczas znanych jest zaledwie kilkanaście punktów związanych z osadnictwem tej jednostki. Z drugiej jednak strony, część z nich została ostatnio szczegółowo opracowana (np. Klementowice, Dzierżysław 35) lub jest aktualnie analizowana (Wilczyce, Sowin, Wierzawice 31). Stwarza to doskonałe warunki dla ewentualnych porównań oraz formułowania uwag o szerszym, bardziej synkretycznym charakterze. Odniesienie obserwacji uzyskanych w ramach projektu do wyników badań z innych stanowisk jest ważnym elementem planowanej publikacji, która na poziomie interpretacyjnym (konstruowania wniosków) powinna wykraczać poza ścisłe granice „Małego Gawrońca”.

W proponowanym ujęciu projekt podejmuje niezwykle istotny i aktualny z perspektywy badań nad paleolitem Europy problem wschodniej rubieży osadnictwa magdaleńskim. Głównie ze względu na niedostatki źródłowe (niewielką liczbę stanowisk), nasza wiedza dotycząca charakteru tego osadnictwa wciąż posiada zasadnicze luki. Opracowanie materiałów z Ćmielowa 95 może stanowić nader cenny wkład do tej dyskusji.

Naqlun (Nekloni) – klasztor w Fajum, Egipt

Naqlun (Nekloni) - klasztor w Fajum, Egipt
Naqlun (Nekloni) – klasztor w Fajum, Egipt

Kierownik badań: prof. dr Włodzimierz Godlewski
Miejsce badań: Deir el Malaq, Fajum, Egipt
Charakter stanowiska: zespół eremów oraz średniowieczny klasztor
Datowanie: koniec V wieku – XIV wiek

Naqlun (kopt. Nekloni) to liczny zespół eremów (89) wykutych w zboczach niewysokich wzgórz, oraz rozległa zabudowa monastyczna ze średniowiecznym kościołem. Czytaj dalej Naqlun (Nekloni) – klasztor w Fajum, Egipt

Człuchów – zamek krzyżacki i starościński

Kierownik badań: dr Michał Starski
Miejsce badań: teren miasta w Człuchowie, woj. pomorskie (GPS: 53°39’51.65″N 17°21’45.90″E)
Badania: 2008-2010
Charakter stanowiska: założenie zamkowe
Datowanie: XIV – XVIII wiek

Wieża zamkowa, fot. Michał Starski
Wieża zamkowa, fot. Michał Starski

W kwietniu 2008 roku po ponad trzydziestoletniej przerwie wznowione zostały prace archeologiczne na terenie założenia zamkowego w Człuchowie. Badania prowadzone są jako systematyczne prace rozpoznawcze, których wyniki zostaną uwzględnione podczas rewitalizacji założenia zamkowego, planowanej przez Urząd Miasta w Człuchowie. Wykopaliska w pierwszej kolejności obejmą Zamek Wysoki, główny człon warowni człuchowskiej. Czytaj dalej Człuchów – zamek krzyżacki i starościński