Organizator: Dariusz Błaszczyk (Wydział Archeologii UW)
Forma sesji: stacjonarna
Język sesji: polski
Jedną z subdyscyplin archeologii, która przeżywa bujny rozwój w ostatnich czasach jest archeogenetyka. Polega ona na badaniu DNA dawnych ludzi na podstawie ich szczątków kostnych (aDNA – badanie DNA kopalnego), jak i współczesnych ludzi, aby rekonstruować zjawiska biologiczne i kulturowe w przeszłości.
Badania DNA okazały się niezwykle przydatnym narzędziem, które dostarcza archeologii wielu istotnych, a wcześniej niemożliwych do uzyskania danych. Między innymi pozwala określić pokrewieństwo, pochodzenie, czy migracje ludzi. Jak każda metoda naukowa posiada ona swoje możliwości, ale też ograniczenia. Wymaga też współpracy i wzajemnego zrozumienia między genetykami i archeologami.
Badania nad kopalnym, jak i współczesnym DNA mające na celu rekonstrukcję przeszłości dawnych populacji ludzkich prowadzone są również od wielu lat w Polsce. W związku z rozwojem tej dyscypliny i wynikami jakie przynosi, ale też problemami interpretacyjnymi, nadszedł czas by porozmawiać o stanie badań i dalszych możliwościach rozwoju analiz DNA w Polsce.
Celem sesji jest omówienie tego, co do tej pory przyniosły badania tego typu w Polsce, jakich wyników możemy się spodziewać w przyszłości oraz z jakimi wyzwaniami i ograniczeniami muszą się zmagać archeogenetycy.
Program sesji jest dostępny tutaj.
ABSTRAKTY (alfabetycznie według nazwisk):
Dariusz Błaszczyk (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Wprowadzenie do sesji. Badania DNA w archeologii mają przyszłość
Jedną z najprężniej rozwijających się obecnie subdyscyplin archeologii jest archeogeneytyka. Badając DNA pozyskane ze szczątków kopalnych, jak i ze współcześnie żyjących ludzi, pozwala badać wiele zjawisk dotyczących dawnych populacji ludzkich, w tym ich pochodzenie i migracje. Metoda ta, jak wszystkie metody naukowe, posiada swoje możliwości i ograniczenia, ale już teraz pozwoliła rozwiązać wiele kwestii badawczych w archeologii, takich jak np. pochodzenie i migracje Indoeuropejczyków. Badania nad DNA rozwijają się również w Polsce. W wystąpieniu zostanie przedstawiony i omówiony aktualny stan badań nad DNA, jakie projekty dotychczas zrealizowano, jaki osiągnięto wyniki i co one mówią o populacjach zamieszkujących ziemie polskie w przeszłości, jakie rezultaty mogą przynieść badania tego typu w przyszłości i z jakimi wyzwaniami będą się musiały zmierzyć. Nie ma jednak wątpliwości, że badania DNA stanowią przyszłość archeologii.
Paulina Borówka (Katedra Antropologii, Uniwersytet Łódzki, Polska), Jerzy Sikora (Instytut Archeologii, Uniwersytet Łódzki, Polska), Michał Seweryn (Centrum Biologii Cyfrowej i Nauk Biomedycznych, Uniwersytet Łódzki, Polska), Wiesław Lorkiewicz (Katedra Antropologii, Uniwersytet Łódzki, Polska), Dominik Strapagiel (Centrum Biologii Cyfrowej i Nauk Biomedycznych, Uniwersytet Łódzki, Polska), Błażej Marciniak (Centrum Biologii Cyfrowej i Nauk Biomedycznych, Uniwersytet Łódzki, Polska)
Kim byli zmarli z cmentarzyska w Lutomiersku?
Cmentarzysko w Lutomiersku nad Nerem (woj. łódzkie), datowane na pierwszą połowę XI w., należy do najważniejszych stanowisk archeologicznych w Polsce Środkowej związanych z okresem wczesnego średniowiecza. Nekropolia została odkryta przypadkowo pod koniec II wojny światowej, a po wojnie była przedmiotem badań archeologów z Uniwersytetu Łódzkiego pod kierownictwem K. Jażdżewskiego. Już w pierwszych opracowaniach materiałów oraz w monografii stanowiska z 1959 r. wskazywano na możliwość obcego pochodzenia części pochowanych tam osób, interpretowanych jako „Rusowie lub zruszczeni Waregowie”. W kolejnych latach proponowano także inne interpretacje, łączące lutomierskie pochówki m.in. z migrantami ze Skandynawii czy populacjami bałtyjskimi, choć pojawiały się również próby osadzenia ich w lokalnym środowisku zachodniosłowiańskim. Dyskusje te opierały się głównie na analizie materiałów archeologicznych, w tym form grobów i wyposażenia. Nowe dane do tej debaty wnoszą badania interdyscyplinarne przeprowadzone przez zespół z Katedry Antropologii, Centrum Biologii Cyfrowej i Nauk Biomedycznych oraz Katedry Archeologii Historycznej i Bronioznawstwa. Analiza DNA pozyskanego ze szczątków kostnych wykazała znaczne zróżnicowanie genetyczne populacji pochowanej na cmentarzysku. Wśród badanych osobników zidentyfikowano zarówno osoby wykazujące podobieństwo do populacji lokalnych, jak i takie o powiązaniu genetycznym z populacjami skandynawskimi z okresu wikińskiego, a także jednostki o pochodzeniu mieszanym. Analiza tych danych w zestawieniu z obrządkiem pogrzebowym i wyposażeniem grobowym sugeruje procesy akulturacji osób o obcym pochodzeniu w lokalnym środowisku kulturowym.
Marek Figlerowicz, Luiza Handschuh, Ireneusz Stolarek, Małgorzata Marcinkowska-Swojak (Instytut Chemii Bioorganicznej, Polska Akademia Nauk, Poznań, Polska)
Genomika populacyjna w poznawaniu procesów i zjawisk kształtujących złożone struktury społeczne
Genomika populacyjna jest jednym z najnowszych, dynamicznie rozwijających się kierunków biologii populacyjnej. Podstawowymi obiektami jej zainteresowań są duże grupy przedstawicieli jednego gatunku zamieszkujące ściśle zdefiniowany obszary, np. krainy geograficzne lub państwa. Poprzez poznawanie i porównywanie sekwencji genomowych osobników tworzących tzw. kohorty, genomika populacyjna stara się dostarczyć informacji zarówno o strukturze genetycznej danej populacji, jaki i o mających miejsce w przeszłości wydarzeniach demograficznych.
Ze względu na swoje położenie geograficzne i polityczne, Polska funkcjonowała na przestrzeni dziejów jako jedno z najważniejszych skrzyżowań dróg migracyjnych w Europie. Łącząc Wschód z Zachodem oraz Północ z Południem była miejsce przenikania się kultur, narodowości i religii, a w XX w. – areną masowych przesiedleń. Wszystkie te fakty sprawiają, że populacje, które w przeszłości zamieszkiwały i obecnie zamieszkują obszar współczesnej Polski stanowią niezwykle interesujący model badawczy. Z jednej strony pozwala on analizować mechanizmy i procesy związane z ciągłym przepływ ludności i kształtowaniem się homogennej struktury genetycznej. Z drugiej umożliwia testowanie specyficznych scenariuszy migracyjnych poprzez badania izolowanych mniejszości. W referacie, na przykładzie wielkoskalowych badań genomów mitochondrialnych mieszkańców Polski, zaprezentujemy w jaki sposób podejścia stosowane w genomice populacyjnej mogą zostać wykorzystane do lepszego poznania historii biologicznej mieszkańców Europy Centralnej.
Michał Golubiński (Centrum Nowych Technologii, Uniwersytet Warszawski, Instytut Chemii Bioorganicznej, Polska Akademia Nauk, Poznań, Polska), Barbara Bujalska (Centrum Nowych Technologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Kacper Martyka (Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, Polska), Izabela Mellin-Wyczółkowska (Mazurska Pracownia Archeologiczna „Rudka”, Kętrzyn, Polska), Martyna Molak (Centrum Nowych Technologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Łukasz Maurycy Stanaszek (Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, Polska), Zuzanna Wyczółkowska (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Mateusz Baca (Centrum Nowych Technologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Struktura genetyczna i dynamika demograficzna zachodnich Bałtów w świetle badań paleogenomicznych
Zachodni Bałtowie należą do jednej z najsłabiej scharakteryzowanych genetycznie populacji Europy Środkowej epoki żelaza i średniowiecza. Celem projektu była rekonstrukcja struktury genetycznej oraz dynamiki demograficznej społeczności zachodniobałtyjskich od okresu rzymskiego po wczesną nowożytność, ze szczególnym uwzględnieniem zmian przed i po podboju krzyżackim.
Analizie poddano materiał kostny pochodzący od ponad 130 osobników z cmentarzysk szkieletowych z obszaru północno-wschodniej Polski, datowanych od schyłku starożytności po XVII w. Przeprowadzono sekwencjonowanie całogenomowe o niskim pokryciu oraz ukierunkowane wzbogacanie markerów genomowych istotnych w analizach populacyjnych. W przypadku osobników płci męskiej wykonano rozszerzoną analizę chromosomu Y w celu precyzyjnej klasyfikacji haplogrup.
Populacja średniowieczna z Równiny Dolnej, utożsamiana z Prusami, wykazuje wyraźną ciągłość komponentu zachodniobałtyjskiego zarówno na poziomie autosomalnym, jak i w liniach ojcowskich. Wśród mężczyzn dominuje haplogrupa R1a-Z92, charakterystyczna dla populacji bałtyjskich, przy ograniczonym udziale linii typowych dla populacji germańskich i zachodnioeuropejskich. Z kolei populacja z Doby (schyłek średniowiecza – XVII w.) cechuje się większym udziałem komponentów autosomalnych związanych z populacjami słowiańskimi i północno-zachodnioeuropejskimi oraz większą różnorodnością haplogrup chromosomu Y, co wskazuje na intensyfikację przepływu genów w późnym średniowieczu i okresie nowożytnym. Widoczny jest także znacznie mniejszy udział haplogrupy N1c, charakterystycznej m.in. dla wschodnich Bałtów.
Wyniki wskazują na względną stabilność zachodniobałtyjskiego substratu przed XIII w. oraz wyraźną transformację struktury genetycznej po podboju krzyżackim, dostarczając nowych danych do badań nad etnogenezą Prusów i relacjami między Bałtami, Słowianami i ludnością napływową z północno-zachodniej Europy.
Michał Golubiński (Centrum Nowych Technologii, Uniwersytet Warszawski, Instytut Chemii Bioorganicznej, Polska Akademia Nauk, Poznań, Polska), Łukasz Maurycy Stanaszek (Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, Polska), Mikołaj Pławiński (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Ludność wczesnośredniowieczna z zachodniej Białorusi (cmentarzyska Podroś i Orłowicze) w świetle badań aDNA
Zachodnia Białoruś stanowi obszar o kluczowym znaczeniu dla badań nad wczesnośredniowiecznymi kontaktami między Europą Środkowo-Wschodnią a strefą bałtycko-skandynawską pozostaje słabo rozpoznana archeogenomicznie. Celem pracy było określenie struktury pokrewieństwa oraz powiązań populacyjnych osób pochowanych na cmentarzyskach w Podrosi i Orłowiczach, datowanych na XI–XII w. n.e.
Analizie poddano szczątki pięciu osobników. Uzyskane dane genomowe pozwoliły na określenie płci biologicznej, identyfikację haplogrup uniparentalnych (mtDNA i Y-DNA), analizę pokrewieństwa biologicznego oraz osadzenie próby w szerszym kontekście porównawczym na podstawie zmienności autosomalnego DNA. W badanej serii zidentyfikowano czterech mężczyzn i jedną kobietę. W obrębie cmentarzyska w Padrosi stwierdzono relację pokrewieństwa drugiego stopnia między dwoma mężczyznami, co wskazuje na użytkowanie cmentarzyska przez powiązane więzami rodzinnymi.
Analizy autosomalne sytuują wszystkich badanych w obrębie zmienności genetycznej typowej dla populacji Europy Środkowo-Wschodniej. Wśród mężczyzn zidentyfikowano haplogrupy chromosomu Y: R1a-L1029 (Orłowicze) oraz I-Y17391 (Podroś). Pierwsza jest szeroko rozpowszechniona w Europie Środkowo-Wschodniej. Druga, współcześnie najczęstsza w północno-zachodniej Europie, może odzwierciedlać wcześniejsze kontakty w regionie z obszarem Skandynawii. Brak wykrywalnej domieszki półnoeuropejskiej w komponentach autosomalnych sugeruje, że ewentualne wprowadzenie tej linii do lokalnej puli genetycznej nastąpiło przed XI–XII wiekiem.
Wyniki wskazują na zasadniczo lokalny charakter badanej populacji z Podrosi przy ograniczonych, wcześniejszych powiązaniach z północną Europą, zgodnie z danymi archeologicznymi.
Tomasz Grzybowski (Katedra Medycyny Sądowej Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Polska)
Zalety i ograniczenia dotychczasowych badań historii populacji Europy środkowej i wschodniej
Badania populacji zamieszkujących dzisiejsze obszary Europy środkowej i wschodniej prowadzone są z wykorzystaniem różnych markerów genetycznych od blisko trzech dekad. Początkowo były to badania populacji współczesnych, o których historii wnioskowano przy użyciu różnych modeli ewolucji DNA. W ostatnim czasie uzyskano szereg interesujących wyników z materiałów szkieletowych z różnych stanowisk, a badaniom kopalnego DNA sprzyjał m.in. szybki rozwój technologii sekwencjonowania wysokoprzepustowego (MPS, ang. „massively parallel sequencing”). Dzięki temu powstały nowe zbiory danych, które poddaje się interpretacji w świetle wyników uzyskanych wcześniej przez przedstawicieli innych nauk, w tym antropologii fizycznej, archeologii i paleojęzykoznawstwa. Zarówno nowe, jak i starsze dane mają jednak swoje ograniczenia. W przypadku badań populacji współczesnych uzyskiwano często jedynie wyniki z markerów haploidalnych oraz datowania molekularnego, co odzwierciedlało historię niewielkich części genomu. W odniesieniu natomiast do nowszych badań polimorfizmów autosomalnych, ograniczeniem jest często słaba jakość wyników sekwencjonowania oraz niewielka liczebność próbek populacyjnych. Niniejsze wystąpienie jest próbą odpowiedzi na pytanie, czy z danych opublikowanych do tej pory wyłania się jakiś nowy obraz historii populacji Europy środkowej i wschodniej. Szczególny nacisk zostanie położony na weryfikację jakości danych populacyjnych oraz zasadność wniosków, które wyciąga się na ich podstawie.
Michał Milewski (Zakład Genetyki Medycznej, Instytut Matki i Dziecka, Warszawa, Polska)
Zróżnicowanie haplogrup Y-DNA w dzisiejszej Polsce w kontekście (pre)historii Słowian
Wcześniejsze badania poświęcone zróżnicowaniu haplogrup chromosomu Y (Y-DNA) w Polsce ograniczały się zwykle do oceny występowania stosunkowo starych filogenetycznie makrohaplogrup, pomijając tym samym analizę znacznie młodszych gałęzi (subkladów), mogących przybliżyć nam wyjaśnienie procesów demograficznych związanych ze stosunkowo niedawną historią populacji polskiej. W celu wypełnienia tej luki poddano głębokiemu genotypowaniu 598 sekwencji chromosomu Y z próbek pochodzących z terenu całego kraju. Porównując rozmieszczenie geograficzne zidentyfikowanych subkladów w Europie wykazano, że około 60% mężczyzn w Polsce można przypisać do relatywnie młodych a jednocześnie bardzo szeroko rozpowszechnionych wśród Słowian kladów, potwierdzając w ten sposób scenariusz zakładający masowe migracje towarzyszące terytorialnej ekspansji wczesnych Słowian, datowanej przez archeologów i historyków na okolice połowy pierwszego tysiąclecia naszej ery. Choć większość tych młodych, związanych ze Słowianami subkladów należy do haplogrupy R1a, niektóre z nich stanowią bardzo specyficzne gałązki innych makrohaplogrup, takich jak I2a, R1b oraz E1b, co łącznie powinno ułatwić nam w przyszłości zlokalizowanie hipotetycznej ojczyzny Słowian w oparciu o wyniki badania starożytnego/kopalnego DNA (aDNA).
Martyna Molak (Centrum Nowych Technologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Kosmopolityzm w głębi Barbaricum. Grupa Masłomęcka i kultura wielbarska w świetle badań archeogenomicznych
Europa późnej epoki żelaza nacechowana jest wysoką mobilnością i rozległymi kontaktami handlowymi i militarnymi. Niezwykle bogate znaleziska archeologiczne dotyczące grupy masłomęckiej – zbiorowości związanej z gockim kręgiem kulturowym, kwitnącej między II a IV w. n.e. na terenach dzisiejszej wschodniej Polski – od dawna dostarczają dowodów na ich szerokie kontakty międzykulturowe. Jednakże kwestia, w jakim stopniu były one efemeryczne, a w jakim wiązały się z długotrwałą imigracją i asymilacją, pozostawała nierozstrzygnięta.
Dzięki uzyskanym przez nas danym archeogenomowym z 37 pochówków oraz ponownej analizie danych publikowanych dowodzimy, że chociaż grupa masłomęcka w większości charakteryzowała się pochodzeniem związanym ze Skandynawią, to w znacznym stopniu asymilowała osoby pochodzące z różnych, czasem znacznie oddalonych, kierunków, w tym z krajów bałtyckich, Bałkanów, a nawet z dalszych regionów śródziemnomorskich, tworząc populację o wysokiej heterogeniczności genetycznej. Ponadto rzucamy więcej światła na zwyczaje pogrzebowe tej społeczności, nie znajdując bliskich powiązań rodzinnych w pochówkach wieloosobowych.
Nasze odkrycia dostarczają dowodów na dalekosiężną mobilność społeczności daleko spoza granic Cesarstwa Rzymskiego. Grupa masłomęcka była społecznością bardzo otwartą na kontakty zewnętrzne i imigrację. Uzyskane przez nas wyniki rzucają nowe światło na tzw. „barbarzyńców”, w tym popularne założenie o głównie antagonistycznych relacjach między ich poszczególnymi grupami. Badania kontynuujemy w ramach nowego projektu badawczego, którego założenia również przedstawimy w referacie.
Monika Patrzyk (Muzeum i Instytut Zoologii, Polska Akademia Nauk, Warszawa, Polska), Martyna Molak (Centrum Nowych Technologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Michał Golubiński (Centrum Nowych Technologii, Uniwersytet Warszawski, Instytut Chemii Bioorganicznej, Polska Akademia Nauk, Poznań, Polska), Wiesław Bogdanowicz (Muzeum i Instytut Zoologii, Polska Akademia Nauk, Warszawa, Polska)
Paleogenetyczny obraz średniowiecznych pochówków z Mazowsza i Podlasia
Problem pochodzenia etnicznego ludności Mazowsza i Podlasia, pochowanej w grobach z tzw. obudowami kamiennymi, od ponad 160 lat pozostaje przedmiotem debaty. W literaturze funkcjonują dwie główne interpretacje. Pierwsza uznaje tę formę pochówku za lokalny wytwór kultury mazowieckiej, związany z przemianami obrządku pogrzebowego w toku chrystianizacji. Druga wiąże ją z napływem osadników w okresie kształtowania się struktur wczesnopaństwowych i interpretuje jako tradycję przeniesioną ze Skandynawii lub ze wschodu, a następnie zaadaptowaną przez miejscową ludność.
Celem niniejszej pracy było zastosowanie nowoczesnej antropologii molekularnej w badaniach archeologicznych w celu ustalenia pochodzenia ludności pochowanej na cmentarzach z obstawami kamiennymi. Dodatkowo, analiza genetyczna miała na celu porównanie pochówków z Mazowsza i Podlasia, aby zweryfikować hipotezę o istnieniu biologicznych powiązań między populacjami obu regionów.
Analiza polimorfizmów pojedynczych nukleotydów (ang. „single nucleotide polymorphisms”, SNP) w całym genomie wykazała większą jednorodność genetyczną populacji podlaskiej w porównaniu z mazowiecką, co sugeruje wyższą mobilność mieszkańców Mazowsza. Z kolei badania haplogrup mitochondrialnych ujawniły dużą różnorodność linii matczynych. Szczególnie istotne okazały się haplogrupy chromosomu Y, wskazujące na słowiańskie, bałtyjskie i azjatyckie pochodzenie badanych osób. Interesującym odkryciem była obecność rzadkich haplogrup „azjatyckich”, które można powiązać z Awarami – koczowniczym ludem azjatyckiego pochodzenia.
Analiza pokrewieństwa ujawniła związki drugiego i trzeciego stopnia, zwłaszcza w obrębie tych samych cmentarzy, co sugeruje rodzinny charakter miejsc pochówku.
Uzyskane wyniki wskazują, że wczesnośredniowieczne społeczności Europy Środkowej były wieloetniczne, a Mazowsze i Podlasie stanowiły obszary intensywnych interakcji ponadregionalnych oraz procesów asymilacyjnych.
Wojciech Rajpold (Muzeum Zamkowe w Sandomierzu, Polska), Michał Golubiński (Centrum Nowych Technologii, Uniwersytet Warszawski, Instytut Chemii Bioorganicznej, Polska Akademia Nauk, Poznań, Polska), Agata Hałuszko (Instytut Archeologii, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Polska), Sławomira Pawełczyk (Instytut Fizyki, Centrum Naukowo-Dydaktyczne, Zakład Geochronologii i Badań Izotopowych Środowiska, Politechnika Śląska, Gliwice, Polska), Fatima Pawełczyk (Instytut Fizyki, Centrum Naukowo-Dydaktyczne, Zakład Geochronologii i Badań Izotopowych Środowiska, Politechnika Śląska, Gliwice, Polska), Natalia Piotrowska (Instytut Fizyki, Centrum Naukowo-Dydaktyczne, Zakład Geochronologii i Badań Izotopowych Środowiska, Politechnika Śląska, Gliwice, Polska)
Materiały kultury złockiej ze zbiorów Muzeum Zamkowego w Sandomierzu w świetle badań biologiczno-fizycznych
Kultura złocka (KZ), datowana na pierwszą połowę III tysiąclecia p.n.e., stanowi późnoneolityczną jednostkę o wyraźnie synkretycznym charakterze, łączącą elementy kultury amfor kulistych (KAK), kultury ceramiki sznurowej (KCS) oraz kultury badeńskiej (KB). Jej stanowiska koncentrują się na Wyżynie Sandomierskiej i w dolinie Nidy, a wyróżnikami są pochówki niszowe z brukami kamiennymi oraz specyficznie zdobiona ceramika.
Celem wystąpienia jest analiza genezy oraz charakteru kulturowego KZ w świetle najnowszych badań interdyscyplinarnych. Analizie poddano kontekst archeologiczny, stylistykę i typologię ceramiki, datowania radiowęglowe, a także wyniki analiz izotopowych i paleogenetycznych.
Nowe datowania C¹⁴ umożliwiły weryfikację chronologii wybranych pochówków oraz ich przynależności kulturowej przy uwzględnieniu ograniczeń wynikających z tej metody. Analizy izotopowe dostarczyły nowych danych dotyczących diety oraz mobilności badanych osobników. Wyniki analiz paleogenetycznych uzyskane dla dziesięciu osób wskazują na dominujący udział komponentu związanego z populacjami neolitycznych rolników Europy Środkowej, szczególnie bliskiego grupom KAK
Uzyskane wyniki sugerują, że rozwój kultury złockiej wiązał się przede wszystkim z lokalnym podłożem KAK zarówno od strony kulturowej, jak i biologicznej.
Weronika Śliwowska (Wydział Archeologii, Centrum Nowych Technologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Adam Cieśliński (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Andrzej Kasprzak (Muzeum w Koszalinie, Polska), Martyna Molak (Centrum Nowych Technologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Łukasz Maurycy Stanaszek (Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, Polska)
Paleogenetyczna charakterystyka pochówków kurhanowych z Nowego Łowicza
Wystąpienie poświęcone będzie wynikom analiz starożytnego DNA (aDNA) przeprowadzonych na materiale kostnym odkrytym na kurhanowym cmentarzysku kultury wielbarskiej w Nowym Łowiczu (pow. drawski, woj. zachodniopomorskie), funkcjonującym w okresie wpływów rzymskich (I–III w.). Badania koncentrowały się na odtworzeniu wybranych cech biologicznych i społeczno-kulturowych poprzez połączenie wyników analiz genetycznych z danymi archeologicznymi i antropologicznymi. Materiał obejmował szczątki osiemnastu osób – dzieci i dorosłych – przy czym dla dziewięciu uzyskano wiarygodne wyniki genetyczne. Analizy pozwoliły określić płeć biologiczną, rozpoznać relacje pokrewieństwa, ustalić wybrane cechy fenotypowe (kolor oczu i włosów) oraz wskazać potencjalne pochodzenie genetyczne badanych. Istotnym etapem interpretacji było zestawienie danych genomicznych z układem przestrzennym grobów oraz charakterem wyposażenia pochówków. Takie interdyscyplinarne ujęcie umożliwiło rozpoznanie zależności między strukturą biologiczną grupy a stosowanymi praktykami funeralnymi, wnosząc nowe informacje na temat funkcjonowania tej społeczności w okresie wpływów rzymskich.
Łukasz Maurycy Stanaszek (Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, Polska)
Pochodzenie Słowian z terenu ziem Polski w świetle danych genetycznych
W ostatnich latach analizy genetyczne stały się ważnym narzędziem w badaniach nad etnogenezą Słowian, wzbogacając dotychczasowe ustalenia historyków, archeologów czy antropologów. Należy oczywiście pamiętać o ograniczeniach utrudniających badanie ciągłości populacji słowiańskiej, wynikających z długotrwałego – i jednocześnie niszczącego struktury DNA – obrządku ciałopalnego.
Na dzień dzisiejszy możemy jedynie porównać średniowieczną strukturę genetyczną Słowian (po X w.) do struktur wcześniejszych, sprzed czasu ich ekspansji (V–VI w.) na tereny ziem Polski. Pomocne w ustaleniach przynależności kulturowej i wszelkich ruchów migracyjnych są też badania (testy WGS) współcześnie żyjących rodzin z różnych regionów Polski, wyjąwszy oczywiście potomków ludności z masowych przesiedleń, jakie dokonały się po II wojnie światowej.
Ogromny przyrost i dostępność wyników kopalnego i współczesnego DNA, przywiązanie do własnych hipotez i teorii, a czasem po prostu niezrozumienie metodyki badawczej (m.in. zasad tworzenia się haplogrup, tempa i unikatowości mutacji SNP) prowadzą nierzadko do upowszechniania się w przestrzeni naukowej i medialnej kuriozalnych teorii typu „Wielka Lechia”. W swoim wystąpieniu postaram się skupić na faktycznym, aktualnym stanie badań genetycznych nad Słowianami.