Organizator: Piotr Jaworski (Wydział Archeologii UW)
Forma sesji: stacjonarna
Język sesji: polski
W grudniu 2001 r. ówczesny dyrektor Instytutu Archeologii UW prof. Tomasz Mikocki przeprowadził pierwszy sezon badań archeologicznych w starożytnym mieście Ptolemais w Libii. W kolejnych dziesięciu latach doszło do serii spektakularnych odkryć, w tym odsłonięcia ruin bogato dekorowanej rezydencji z okresu rzymskiego, nazwanej przez odkrywcę Willą z widokiem. Nazwa ta, będąca nawiązaniem do pięknego widoku roztaczającego się z wykopu na Morze Śródziemne, wynikała także z nadziei na rozwój perspektyw badawczych polskiej archeologii śródziemnomorskiej w Libii. Z czasem ekspedycja Uniwersytetu Warszawskiego zajęła stałe miejsce w elitarnym gronie badaczy antycznej Cyrenajki. Realizacja ambitnych planów przerwana została w 2011 r., wraz z wybuchem wojny domowej w Libii. Wznowienie badań w Ptolemais stało się możliwe dopiero w 2022 r., kiedy w Trypolisie nową koncesję wykopaliskową uzyskał Wydział Archeologii UW. W latach 2023-2025 przeprowadzono cztery sezony badań archeologicznych, w trakcie których możliwe stało się nie tylko kontynuowanie przerwanych prac terenowych i konserwatorskich, ale również zainicjowanie nowych kierunków badań. Podczas sesji jubileuszowej zaprezentowane zostaną rezultaty najnowszych prac archeologicznych i konserwatorskich prowadzonych w Ptolemais, choć nie zabraknie także wspomnień sprzed ćwierćwiecza.
Program sesji jest dostępny tutaj.
ABSTRAKTY (alfabetycznie według nazwisk):
Miasto z widokiem. 25 lat badań Wydziału Archeologii UW w Ptolemais
Abstrakty
Artur Brzóska, Bartosz Kontny, Piotr Prejs (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Badania portu i strefy przybrzeżnej w Ptolemais
W latach 2023–2025 ekspedycja Wydziału Archeologii UW przeprowadziła podwodne inwentaryzacyjne prace archeologiczne portu oraz strefy przybrzeżnej w antycznym mieście Ptolemais. Użyliśmy różnych współczesnych metod nieinwazyjnych takich jak sonary czy fotogrametria oraz zintegrowaliśmy je na platformie cyfrowej. Za pomocą nurkowania swobodnego rozpoznaliśmy odkryte przez urządzenia hydroakustyczne anomalie, a także nowe obiekty, które były niewidoczne dla zastosowanej elektroniki. Dzięki temu udało się zidentyfikować część przestrzeni portowej, konstrukcji wcześniej nieznanych lub błędnie interpretowanych. W roku 2023 pozyskaliśmy informację o miejscu, w pobliżu portu, gdzie znaleziono fragmenty amfor. W roku 2025 miejsce to zostało przez nas spenetrowane. Na dnie, rozciągnięte w pasie około 100 metrów, znajdowały się liczne fragmenty ceramiki będące pozostałościami amfor oraz kotwice należące do zatopionej jednostki. To miejsce zostało wstępnie zinwentaryzowane i w przyszłości planowane są tam dalsze badania.
Krzysztof Chmielewski (Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki, Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie, Polska), Anna Tomkowska (Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki, Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie, Międzyuczelniany Instytut Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki, Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie, Polska)
Malowidła ścienne z Domu Leukaktiosa po 15 latach
Od 2002 roku, podczas corocznych wykopalisk archeologicznych w Ptolemais, odkrywano dekoracje malarskie na ścianach tzw. Domu Leukaktiosa, które powstawały od ok. II do IV w. Fragmenty malowideł o zróżnicowanej wielkości, zachowały się w kilku pomieszczaniach domu. Przedstawiają one głównie imitacje okładzin marmurowych, ale również zachowały się fragmenty z wyobrażeniami figuralnymi. Szczególnie interesujące jest to, że w wielu miejscach przetrwało do kilku kolejnych warstw chronologicznych dekoracji co poświadcza fazy przekształcenia domu i jego wystroju. Pomimo tego, że malowidła wykonano w relatywnie trwałej technice fresku mokrego, to na skutek powtarzających się jeszcze w starożytności trzęsień ziemi oraz długiego pozostawania pod warstwami ziemi, malowidła uległy wielu zniszczeniom i wymagały bieżącego wzmacniania i zabezpieczania. Próby ratowania malowideł pozostawionych in situ okazały się jedynie częściowo skuteczne i dlatego w 2007 r. podjęto decyzję o zdjęciu większości fragmentów ze ścian i przewiezieniu ich do miejscowego muzeum. Wybuch w 2011 r. wojny domowej w Libii przerwał działania archeologiczno konserwatorskie polskiej ekspedycji w Ptolemais. Od tego czasu zabezpieczone i zmagazynowane malowidła pozostawały w muzeum, narażone jednak były na skutki niestabilnej sytuacji politycznej oraz zniszczenia spowodowane m.in. przez cyklon „Daniel”, który w 2023 r. dotknął Cyrenajkę. Po powrocie po 13 latach polskich specjalistów na stanowisko archeologiczne w Ptolemais można było przeprowadzić wstępną ocenę stanu zachowania zdjętych ze ścian fragmentów oraz tych, które pozostały in situ na stanowisku. Celem działań w grudniu 2025 r. było sporządzenie szczegółowych raportów oraz wyznaczenie priorytetów dalszego postępowania. Równolegle przeprowadzono analizy i obserwacje technologiczne, które dostarczyły nowych danych. Prezentacja ukaże dramatyczną historię ratowania dekoracji ściennych z Domu Leukaktiosa, aktualne wyzwania konserwatorskie oraz perspektywy i możliwości dalszych badań i ochrony tego wyjątkowego zespołu.
Paweł Czernic, Mikołaj Belczyk, Krzysztof Szczepański (Wydział Geodezji i Kartografii, Politechnika Warszawska, Polska)
Zastosowanie metod GNSS w precyzyjnej georeferencji stanowisk archeologicznych na przykładzie Ptolemais
Niniejsze wystąpienie poświęcone jest pracom geodezyjnym zrealizowanym podczas sezonu badawczego w 2025 r. na terenie antycznej Ptolemais. Głównym celem prowadzonych działań było założenie precyzyjnej osnowy geodezyjnej oraz nadanie precyzyjnej georeferencji stanowisku przy wykorzystaniu satelitarnych metod pozycjonowania, ze szczególnym uwzględnieniem statycznych pomiarów GNSS (Global Navigation Satellite Systems).
W referacie przedstawiona zostanie charakterystyka teoretyczna zastosowanych technik pomiarowych, obejmująca analizę ich zalet – takich jak wysoka dokładność i powtarzalność wyników – oraz ograniczeń wynikających z warunków terenowych czy wymaganego czasu prowadzenia pomiarów. Kluczową częścią prezentacji będzie omówienie praktycznej implementacji tych metod w specyficznych warunkach stanowiska w Ptolemais.
Autorzy szczegółowo omówią proces pozyskiwania danych obserwacyjnych, wykorzystany do tego celu sprzęt pomiarowy oraz oprogramowanie do processingu danych. Zaprezentowane zostaną wyniki kampanii pomiarowej oraz ich znaczenie dla integracji z systemami GIS i dokumentacją fotogrametryczną. Wystąpienie zakończy dyskusja na temat planowanej kontynuacji prac geodezyjnych w kolejnych sezonach, mających na celu dalszą inwentaryzację obszaru badań.
Piotr Jaworski (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Miasto z widokiem. Ruiny Ptolemais na starych pocztówkach
Pojawienie się i upowszechnienie kart pocztowych przedstawiających Libię, jej mieszkańców i oszałamiające skalą i pięknem zabytki archeologiczne, ma bezpośredni związek z wzmożoną aktywnością militarną Włoch w tym regionie: najpierw w okresie wojny z Turcją, a następnie rozprawy z narodowowyzwoleńczym zrywem ludności arabskiej w Cyrenajce. Wśród pocztówek wysyłanych z Cyrenajki do Włoch przez żołnierzy, przedstawicieli administracji kolonialnej, osadników i turystów, poczesne miejsce zajmują widokówki przedstawiające starożytności Ptolemais (wł. Tolmetta, Tolemaide). Odnajdujemy na nich zarówno znane pomniki antycznej architektury, jak i miejsca dziś zapomniane. Nie brak także zabytków, które stały się zaczątkiem kolekcji miejscowego muzeum archeologicznego. Studiując detale utrwalone na starych widokówkach możemy zaobserwować stopniową degradację ruin Ptolemais, przekonać się, które widoki miasta cieszyły się szczególną popularnością, a nawet stać się mimowolnym świadkiem ważnych wydarzeń historycznych.
Piotr Jaworski (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Powrót do Ptolemais. Badania w latach 2023–2025
W lipcu 2022 r. podpisano w Departamencie Starożytności w Libii w Trypolisie nową licencję na kontynuację badań archeologicznych Wydziału Archeologii UW w Ptolemais. W latach 2023–2025, po wieloletniej przerwie spowodowanej wojną domową w Libii, zorganizowano cztery sezony badań terenowych. W ich trakcie kontynuowano wykopaliska w insuli EXXI oraz badania nieinwazyjne na terenie miasta i jego wiejskiego terytorium. Prowadzono również specjalistyczne studia poszczególnych kategorii zabytków oraz intensywne prace konserwatorskie. Obok dotychczas realizowanych kierunków badań, udało się zainicjować kilka nowych i ważnych obszarów, takich jak podwodne badania portu i wybrzeża, czy badania nieinwazyjne akropolu. W referacie przedstawione zostaną rezultaty najnowszych badań prowadzonych w Ptolemais przez Polską Misję Archeologiczną Wydziału Archeologii UW.
Bartosz Kontny (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Oliwa. Sprawdzam Oppiana dwa millennia później
Oppian, grecki poeta z II w., opisał w poemacie „Halieutica” szczególny sposób wykorzystania oliwy podczas nurkowania. Jej uwolnienie miało ułatwić pracę pod wodą. W źródłach pisanych wskazać można kolejne, podobne obserwacje. Podczas badań podwodnych, prowadzonych w porcie w dawnej Ptolemais, opisy te zostały zweryfikowane. Wyniki eksperymentu zostaną przedstawione w referacie.
Bartosz Kontny (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Strzały znikąd. Antyczna broń dalekiego zasięgu z Ptolemais
Na terenie starożytnego miasta Ptolemais (dziś Tolmeita) znaleziono przypadkowo w 2025 r. kilka grotów strzał. Zostały one dostarczone do miejscowego muzeum przez okolicznych mieszkańców, z wyjątkiem jednego egzemplarza, który został pozyskany podczas regularnych badań wykopaliskowych, prowadzonych przez prof. Tomasza Mikockiego w 2005 r., na złożu wtórnym, w kontekście późnoantycznym: we wschodniej części Domu Leukaktiosa, w sąsiedztwie warsztatu produkcji lampek. Są to wykonane ze stopu miedzi groty strzał. Łącznie znaleziono egzemplarze o różnym stopniu uszkodzenia oraz egzemplarz, który został eksponowany na wpływ wysokiej temperatury i silnie zdeformowany. Groty należy wiązać z hellenistycznym etapem historii Ptolemais. Szczególne znaczenie w tej grupie ma stopiony egzemplarz, na którym zachował się monogram BE. Ten ostatni stał się obiektem hipotez wykraczających poza zjawiska o charakterze regionalnym, bowiem podobne znaki wystąpiły na grotach na terenie Grecji, ale także Fenicji, Syrii, Judei (Jerozolima), Egiptu i Cyrenajki. Autor odniesie się m.in. do hipotezy dotyczącej ewentualnego związku owych znalezisk z oddziałami kreteńskich łuczników.
Anna Kordas (Wydział Nauk o Kulturze i Sztuce, Uniwersytet Warszawski, Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Życie na hellenistycznym placu budowy odczytane ze znaków kamieniarskich na Bramie Tokry
Brama Tokry jest najlepiej zachowaną częścią fortyfikacji Ptolemais i była dotąd przedmiotem badań wielu badaczy (m.in. Caputo, Krealing, Reynolds, Druzynski von Boetticher & Wulf-Rheidt). Znaki kamieniarskie jako materiał źródłowy pozostawały jednak w dużej mierze pominięte. Podstawę niniejszego referatu stanowi dokumentacja fotograficzna wykonana w 2006 roku przez Mirona Bogackiego w ramach Polskiej Misji Archeologicznej w Ptolemais ówczesnego Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz analiza 626 znaków kamieniarskich wyrytych na powierzchniach bloków, przeprowadzona przez autorkę. Badania te ujawniają istotne informacje dotyczące łańcucha operacyjnego zastosowanego przy wznoszeniu Bramy Tokry. Analiza wskazuje, że znaki odzwierciedlają sposób organizacji pracy kamieniarzy na kolejnych etapach procesu budowlanego, począwszy od wydobycia surowca, aż po prace prowadzone bezpośrednio na placu budowy. Obecność znaków opartych na literowym systemie numerowania, a także bardziej złożonych form – ligatur i monogramów – sugeruje funkcjonowanie co najmniej dwóch odmiennych schematów organizacji i finansowania prac, prawdopodobnie obejmujących zarówno przetargi publiczne, jak i prywatne darowizny. Wyniki analizy wskazują, że budowa Bramy Tokry została ukończona w stosunkowo krótkim czasie, a cechy paleograficzne znaków kamieniarskich pozwalają przypuszczać, iż konstrukcja ta powstała za panowania Ptolemeusza VIII.
Anna Lejzerowicz (Wydział Inżynierii Lądowej, Politechnika Warszawska, Polska)
Budowa geologiczna Ptolemais i okolic: wstępne wyniki badań
W sezonie badawczym 2025 na terenie starożytnego miasta Ptolemais i jego okolic oraz na obszarze akropolu w Górach Zielonych dokonano rozpoznania budowy geologicznej tego obszaru. Przeprowadzone prace badawcze miały na celu scharakteryzowanie geologii tego obszaru, identyfikację skał budujących akropol, jak również ustalenie pochodzenia budulca z którego wzniesiono dolne miasto. Badania geologiczne skupiły się na dwóch obszarach: akropolu oraz dolnym mieście. Prace terenowe odbywały się również wzdłuż wybrzeża, aby w dostępnych odsłonięciach na plaży czy w wąwozie zobaczyć jakie skały i osady tam występują. Podczas przeprowadzonych prac badawczych na akropolu zaobserwowano przede wszystkim skały węglanowe budujące wzgórze a w wielu miejscach zauważyć można było aktywne procesy krasowe w wyniku których powstały jaskinie. Widoczne były również zapadliska powstałe w wyniku zawalenia się stropu wcześniej istniejących jaskiń. Na wybrzeżu dominują również skały węglanowe, natomiast są one bogatsze o szczątki organiczne (muszle). Są to skały, które były wykorzystywane do wznoszenia budowli, murów zarówno na akropolu, jak i w dolnym mieście. Były one również wykorzystywane do budowy konstrukcji portowych, które są do tej pory widoczne na wybrzeżu, także pod wodą. Wzdłuż wybrzeża znaleźć można liczne odsłonięcia oraz kamieniołomy, z których wydobywano tą skałę. Przeprowadzone w tym sezonie pierwsze na obszarze Ptolemais i akropolu badania geologiczne są ważnym krokiem do dalszych prac badawczych oraz zrozumienia np. wpływu budowy geologicznej na przemieszczanie się ludności w dawnych czasach.
Szymon Lenarczyk (Firma archeologiczna „Wykop na Poziomie”, Polska), Paweł Czernic (Wydział Geodezji i Kartografii, Politechnika Warszawska, Polska), Radosław Tusznio (Międzyuczelniany Instytut Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki, Warszawa, Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie, Polska),
Odzyskana część miasta – projekt nieinwazyjnych badań akropolu Ptolemais
W trakcie multidyscyplinarnego projektu zrealizowanego w grudniu 2025 r. na terenie antycznej Ptolemais, wykonanych został szereg badań nieinwazyjnych dokumentujących aktualny stan zachowania akropolu Ptolemais. Podjęte prace miały na celu kontynuowanie rozpoznania terenu górskiej części miasta, podjętego w 2024 r. oraz uszczegółowienie niuansów problematyki związanej z infrastrukturą miejską oraz obronną przestrzeni górującej ponad zabudową nadmorską.
Efektem prospekcji terenowej wykonanej w 2025 r., było zarysowanie szeregu zagadnień, dotyczących próby doprecyzowania istotnych funkcji górskiego plateau w różnych okresach chronologicznych, dokumentacji detali architektonicznych widocznych na powierzchni oraz określenia dokładnego przebiegu murów. Niezwykle istotnym aspektem badanym przez członków misji, była komunikacja akropolu z pozostałym obszarem antycznej Ptolemais i jego wiejskim zapleczem. Odkrycie nieznanych dotąd ciągów komunikacyjnych, prowadzących do, i z górskiego plateau, może na nowo sformułować, lub doprecyzować niezwykle istotne pytanie o funkcję, jaką pełnił akropol w siatce miejskiej Ptolemais.
Adam Łajtar (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Nieopublikowane inskrypcje z Ptolemais
W muzeum w Tolmeita przechowywanych jest około dwudziestu nieopublikowanych inskrypcji antycznych, przede wszystkim greckich, w pojedynczych przypadkach łacińskich. Są to znaleziska przypadkowe, dokonane w ostatnich pięćdziesięciu latach na obszarze antycznego miasta oraz jego wiejskiego terytorium. Kilka dalszych inskrypcji odkrytych zostało w ostatnich dwu latach dzięki działalności misji UW. W moim wystąpieniu przedstawię generalną charakterystykę tego materiału i zaprezentuję bliżej jeden obiekt: kamień milowy z inskrypcją grecką znaleziony w ostatnim sezonie badań na płaskowyżu nieopodal akropolu.
Piotr Prejs (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Kotwice z Ptolemais
Antyczny port w Ptolemais należał do ważnych ośrodków morskich Cyrenajki i odgrywał istotną rolę w systemie handlu oraz komunikacji w okresie hellenistycznym i rzymskim. W grudniu 2025 r. przeprowadzono podwodne badania rozpoznawcze w strefie przybrzeżnej wokół starożytnego portu oraz w rejonie niewielkiej wyspy położonej około 4 km od wejścia do portu. Celem prac było zlokalizowanie i udokumentowanie kotwic oraz innych znalezisk związanych z aktywnością żeglugową i potencjalnymi katastrofami statków w tym obszarze. W trakcie prospekcji zidentyfikowano kilka kotwic reprezentujących różne typy konstrukcyjne, w tym egzemplarze kamienne, żelazne oraz jeden fragment ołowiany, o zróżnicowanych wymiarach i masie. Większość z nich pozostała in situ na dnie morskim. Dwie kotwice – jedna kamienna oraz jeden element ołowiany związany z konstrukcją kotwicy – znajdują się obecnie w zbiorach lokalnego muzeum. Badania prowadzono w formie prospekcji nurkowej połączonej z dokumentacją fotograficzną. Kotwice zalegające na dnie dokumentowano przy użyciu fotografii, co umożliwiło ich dokładną rejestrację i późniejszą analizę. Dwa obiekty przechowywane w muzeum udokumentowano dodatkowo przy użyciu skaningu laserowego, co pozwoliło na stworzenie precyzyjnych modeli trójwymiarowych. Koncentracja kotwic oraz towarzyszących im znalezisk, takich jak fragmenty amfor wskazuje na intensywną aktywność żeglugową w wodach otaczających Ptolemais oraz sugeruje obecność potencjalnego miejsca katastrofy statku w rejonie pobliskiej wyspy.
Monika Rekowska (Instytut Historii Sztuki, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Dekoracja architektoniczna w Domu Leukaktiosa – lokalne aspekty globalnej architektury
Dom Leukaktiosa stanowi zarazem typowy i wyjątkowy przykład rzymskiej architektury mieszkalnej w mieście wschodniego basenu Morza Śródziemnego. Z jednej strony zastosowane rozwiązania planimetryczne odpowiadają ogólnym wymogom stawianym rzymskim domom, w których istotnym aspektem było zróżnicowanie dostępności poszczególnych pomieszczeń w zależności od rangi przebywających w nich gości. Z drugiej jednak strony dekoracja architektoniczna, wykonana w lokalnym kamieniu, inspirowana modelami aleksandryjskimi i podlegająca przekształceniom w okresie rzymskiej dominacji, świadczy o istnieniu swoistej tradycji rozwijanej w miejscowych warsztatach.
W trakcie wystąpienia zaprezentowane zostaną elementy dekoracji, dla których analogie można odnaleźć w innych domach w Ptolemais, Cyrenie i Apollonii, co pozwoli uchwycić rozwiązania charakterystyczne dla regionu Cyrenajki. W celu nadania analizie szerszej, bardziej globalnej perspektywy przywołane zostaną również przykłady rezydencji z Cypru – prowincji, którą z Cyrenajką łączyły nie tylko podobieństwa historyczne, lecz także pewne zbieżności w zakresie tradycji architektonicznej.
Anna Tomkowska (Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki, Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie, Międzyuczelniany Instytut Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki, Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie, Polska)
Konserwacja malowidła z przedstawieniem twarzy mężczyzny z Ptolemais
W trakcie grudniowego sezonu badawczego w Ptolemais przeprowadzono konserwację niewielkiego, lecz istotnego fragmentu malowidła ściennego, odkrytego w 2006 r. w ruinach domu z apsydą, datowanego na okres bizantyński. Zachowane w trzech fragmentach malowidło przedstawia frontalne ujęcie twarzy brodatego mężczyzny. Poniżej partii brody widoczne jest zielone tło, ograniczone od dołu poziomym pasem bordiury. Malowidło było w przeszłości przedmiotem analiz ikonograficznych.
Zakres prac konserwatorskich obejmował przeniesienie zachowanych fragmentów na nowe, lekkie podłoże, wzmocnienie osłabionej zaprawy oryginalnej, wykonanie nowego mineralnego podłoża oraz aranżację kompozycyjną reliktów. Prace te stały się jednocześnie okazją do rozpoznania technologii wykonania i techniki malarskiej.
Badania oparto na obserwacjach mikroskopowych, prowadzonych w warunkach terenowych, bez dostępu do zaawansowanych metod analitycznych. Mimo tych ograniczeń analiza struktury warstwowej oraz obserwacje mikroskopowe materiałów malarskich pozwoliły na identyfikację pigmentów szczególnie wrażliwych na działanie wody. Wnioski te miały bezpośredni wpływ na decyzje konserwatorskie, prowadząc do świadomego ograniczenia zakresu prac i dostosowania metod do specyfiki materiałowej obiektu.
Radosław Tusznio (Międzyuczelniany Instytut Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki, Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie, Polska)
Konserwatorsko-archeologiczny projekt rekonstrukcji zegara słonecznego z Ptolemais
Referat przedstawia projekt dokumentacji i rekonstrukcji fragmentarycznie zachowanego kamiennego zegara słonecznego odkrytego w trakcie badań archeologicznych w Ptolemais (Libia). Zachowany blok wapienny zawiera fragmenty dwóch półkolistych powierzchni z czytelnymi liniami godzinowymi, wskazującymi na pierwotną funkcję gnomoniczną obiektu. Pierwszym etapem prac była cyfrowa dokumentacja zabytku wykonana metodą fotogrametrii, polegającą na opracowaniu modelu 3D na podstawie serii fotografii obiektu. Uzyskany model przestrzenny umożliwił dokładne odwzorowanie zachowanej formy oraz przygotowanie rekonstrukcji brakujących fragmentów. Model cyfrowy został następnie wykorzystany do wykonania fizycznego modelu w technologii druku 3D, który posłużył do weryfikacji proponowanej rekonstrukcji. Na podstawie tych analiz wykonano rekonstrukcję z wapienia, odpowiadającego materiałowi oryginalnego zabytku. Uzupełnienia zostały opracowane i wykonane z użyciem tradycyjnych technik kamieniarskich. Po ustaleniu wysokości oraz położenia gnomonów i ich zamontowaniu rekonstruowany obiekt będzie mógł ponownie pełnić funkcję działającego zegara słonecznego. Projekt stanowi przykład połączenia metod dokumentacji cyfrowej z rzemieślniczymi technikami rekonstrukcyjnymi w badaniach nad antycznymi instrumentami pomiaru czasu.
Piotr Zakrzewski (Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej im. Kazimierza Michałowskiego, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Mury miejskie Ptolemais – wstępne obserwacje oraz plany badawcze
Wznowienie prac Polskiej Misji Archeologicznej w Ptolemais oraz wyznaczenie nowych kierunków szeroko zakrojonych badań na stanowisku umożliwiły przeprowadzenie wstępnego rozpoznania systemu obronnego miasta oraz weryfikację wcześniejszych ustaleń. W trakcie wystąpienia zaprezentowane zostaną wyniki prospekcji terenowej i lotniczej przeprowadzonych w sezonach 2024–2025. Na ich podstawie wyznaczono dokładny przebieg murów miejskich oraz potencjalne lokalizacje poszczególnych elementów systemu obronnego, w tym również punktów obserwacyjnych. W oparciu o powyższe ustalenia opracowano plan badawczy projektu obejmujący dalsze prace terenowe zakładające wykorzystanie metod nieinwazyjnych.
Jerzy Żelazowski (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Nowe badania nad mozaiką Achillesa
Tzw. mozaika Achillesa odkryta w 2003 r. w tzw. Domu Leukaktiosa w Ptolemais (Cyrenajka, Libia) jest efektem polskich badań archeologicznych w insuli w pobliżu słynnego Palazzo delle Colonne we wschodniej części miasta.. Niestety spadła ona z wyższej kondygnacji domu w wyniku trzęsienia ziemi i zachowała się tylko fragmentarycznie. Naturalnie zgodnie z ustaleniami J. Gómez Pallarès można ją interpretować w mikroskali, czyli interpretować jej ikonografię, która jest złożona, ponieważ oprócz Deidamii związanej z ukryciem Achillesa na Skyros pojawia się Bryzeida, branka z wojny trojańskiej. Dzieje Achillesa były tak bardzo popularne, że ulegały wielu interpretacjom, co widać też na sarkofagach z Ptolemais. Jednak ponieważ tzw. Dom Leukatiosa z III–IV w. został odkryty w całości pojawia się też możliwość interpretacji mozaiki w makroskali, czyli w kontekście zabudowy całego domu. Wydaje się obecnie, że nie spadła ona z pomieszczenia na górnej kondygnacji bezpośrednio poniżej, ale uległa przemieszczeniu i pierwotnie znajdowała się w sali po południowej stronie domu, o czym świadczą także elementy architektoniczne z górnej kondygnacji z dekoracją malarską winnej latorośli. Są elementy sugerujące, że pierwsze piętro domu było zabudowane tylko z jednej strony, co znajduje liczne analogie w Cyrenajce i to właśnie tam znajdowała się sala z mozaiką Achillesa. Swoją drogą ta mozaika, jak i mozaika z Dionizosem i śpiącą Ariadną, razem z dekoracją malarską tzw. Domu Leukaktiosa otwierają pole do rozważań nad tzw. kulturą masową, czyli na ile mamy do czynienia z pewnymi stereotypami kultury antycznej.
Jerzy Żelazowski (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Pierwszy etap polskich badań archeologicznych w Ptolemais
Kiedy w 2001 r. prof. Tomasz Mikocki w sprzyjających warunkach politycznych zainicjował badania archeologiczne w Ptolemais (Cyrenajka, Libia) był to dla niego samego i dla polskiej archeologii skok na głęboką wodę, który okazał się sukcesem. Należy podkreślić, że od początku szedł on śladami Carla H. Kraelinga, który pół wieku wcześniej badał to miasto, prowadząc wykopaliska w różnych jego częściach, ale jednocześnie analizując szeroko jego urbanistykę. Dlatego też w polskich badaniach z jednej strony ważne były wykopaliska w mikroskali w wybranej insuli w pobliżu słynnego Palazzo delle Colonne, jak i analiza zabudowy całego miasta. Wykopaliska w insuli pozwoliły na odkrycie tzw. Domu Leukaktiosa i poznanie dynamiki zabudowy dużej części insuli. W tej rezydencji odkryto nie tylko wspaniałe mozaiki z III w. n.e. z imieniem właściciela, panneau z Dionizosem ze śpiącą Ariadną, czy też Achillesa na Skyros, ale i dzięki wysiłkowi konserwatorów z Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie udało się uratować malowidła ścienne, pokazujące tendencje dekoracyjne w rezydencjach miejskich na początku III w. n.e., kiedy pojawiła się po raz kolejny moda na imitacje różnych marmurów na ścianach. Jednocześnie badania topograficzne pozwoliły na geofizykę w skali całego miasta, co pozwoliło na doprecyzowanie jego planu i w szczególe także planu zniszczonego teatru na wzgórzu. Trzeba podkreślić, że te badania sprzed dwudziestu lat były eksperymentem nowych technologii, które pojawiły się w archeologii i sprawiają, że są one tak ważne dla historii dyscypliny. Na tym polegała wielkość prof. Tomasza Mikockiego, który przeczuwał, że Ptolemais to wielka sprawa i trzeba mieć nadzieję, że znajdzie swoją kontynuację.