Organizatorzy: Katarzyna Pyżewicz, Marcin Wagner (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Barbara Wagner (Wydział Chemii, Centrum Nauk Biologiczno Chemicznych, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Forma sesji: stacjonarna
Język sesji: polski
Sesja „Zabytek archeologiczny w laboratorium” jest poświęcona badaniom materiałoznawczym i archeometrycznym zabytków ruchomych.
Celem sesji jest prezentacja wyników badań interdyscyplinarnych wykorzystujących metody nauk ścisłych w analizie ruchomych zabytków archeologicznych, takich jak ceramika, szkło, metale, kamień, drewno oraz inne materiały organiczne i nieorganiczne. Szczególny nacisk zostanie położony na zagadnienia związane z identyfikacją przedmiotów, interpretacją technologii ich wytwarzania, określaniem pochodzenia i datowaniem zabytków, a także sposobami ich użytkowania oraz oceną stanu zachowania i procesów postdepozycyjnych.
Do udziału w sesji zapraszamy archeologów, archeometrów, konserwatorów zabytków, chemików, fizyków oraz wszystkich badaczy zainteresowanych zastosowaniem metod analitycznych w badaniach archeologicznych. Mile widziane są wystąpienia prezentujące zarówno studia przypadków z konkretnych stanowisk archeologicznych, jak i nowe podejścia metodologiczne, wyniki analiz porównawczych oraz projekty interdyscyplinarne.
Sesja ma na celu stworzenie forum wymiany doświadczeń oraz pogłębionej dyskusji nad rolą badań materiałoznawczych i archeometrycznych we współczesnej archeologii.
Program sesji jest dostępny tutaj.
ABSTRAKTY (alfabetycznie według nazwisk):
Marcin Frączek (Instytut Geografii i Nauk o Środowisku, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, Polska), Adam Wawrusiewicz (Muzeum Podlaskie w Białymstoku, Polska), Krzysztof Żurek (Muzeum Podlaskie w Białymstoku, Polska), Michał Przeździecki (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Rekonstrukcja obszaru osadniczego społeczności łowiecko-zbierackich na stanowisku nr 81 w Lipsku (Górna Biebrza). Wyzwania i możliwości badań geoarcheologicznych na terenach torfowiskowych z wykorzystaniem technologii 3D i danych geofizycznych
Stanowisko archeologiczne nr 81 w Lipsku, położone w Dolinie Górnej Biebrzy, stanowi dobrze wyeksponowane wyniesienie o powierzchni około 1 ha, usytuowane w centralnej części rozległego torfowiska, w otulinie Biebrzańskiego Parku Narodowego. Od południa przylega ono do współczesnego koryta Biebrzy. Odkryte w 2019 r. stanowisko wiązane jest z osadnictwem subneolitycznych łowców-zbieraczy, jednak w szerszej perspektywie traktowane jest jako część zwartego zespołu osadniczo-środowiskowego, istotnego dla rekonstrukcji obecności człowieka i sposobów użytkowania krajobrazu doliny od paleolitu po epokę żelaza.
Ze względu na narastanie osadów torfowych, które mogły stopniowo przesłaniać dawną powierzchnię użytkową, ukrywać część reliktów osadniczych oraz zacierać rzeczywisty zasięg stanowiska, konieczne było zastosowanie specjalistycznych metod rozpoznania reliktów zachowanych in situ.
Celem prezentacji jest przedstawienie założeń metodologicznych oraz wyników badań nad rozpoznaniem struktury stanowiska nr 81 w Lipsku, ze szczególnym uwzględnieniem powierzchni mineralnej zalegającej pod warstwą torfu, układu warstw oraz rozmieszczenia reliktów organicznych. W tym ujęciu analizie podlegają nie tylko zabytki ruchome, lecz także zachowany w obrębie stanowiska zapis stratygraficzny i depozycyjny, który stanowi podstawę do rekonstrukcji jego funkcji oraz zasięgu. Przyjęte ujęcie metodologiczne zakłada traktowanie stanowiska jako integralnego obiektu zabytkowego, którego strukturę tworzą zarówno zabytki ruchome, jak i zachowany układ warstw, osadów oraz reliktów organicznych. Ich łączne rozpoznanie umożliwia rekonstrukcję form aktywności dawnych społeczności oraz ich relacji ze środowiskiem doliny.
Badania przeprowadzono na obszarze torfowiska obejmującym stanowisko i jego bezpośrednie otoczenie. W celu rozpoznania rzeźby powierzchni mineralnej zalegającej pod warstwą torfu wykonano sondowanie w siatce 2×2 m przy użyciu sondy geologicznej (ϕ 12 mm) oraz profilowanie georadarowe (GPR) z anteną 500 MHz. Zebrane dane dotyczące głębokości warstwy podtorfowej oraz lokalizacji fragmentów drewna posłużyły do opracowania chmur punktów i modeli 3D w programie SAGA GIS, z zastosowaniem metod interpolacji geostatystycznej, w tym siatkowania i triangulacji.
Przeprowadzone analizy umożliwiły rekonstrukcję powierzchni mineralnej ukrytej pod warstwami torfu oraz rozpoznanie wewnętrznego układu stanowiska. Uzyskane modele pozwoliły wskazać strefy o największym potencjale badawczym, istotne dla planowania przyszłych wykopalisk, a zarazem uchwycić relacje między poziomem użytkowym, osadami torfowiskowymi i reliktami organicznymi. Zastosowane metody okazały się skutecznym narzędziem specjalistycznej dokumentacji oraz analizy stanowiska archeologicznego zachowanego w środowisku bagiennym. Podejście to przetestowano również na dwóch innych stanowiskach archeologicznych w celu identyfikacji gleb kopalnych i podłoży mineralnych.
Michał Grabowski (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Maciej Miścicki (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Konserwacja zabytków drewnianych z wraków statków Mönchgut, Ostsee VII, Fpl. 46 oraz Peeneündung, Ostsee VII, Fpl. 142 z Zatoki Greifswaldzkiej, Niemcy
Zabytki drewniane zachowują się do naszych czasów w specyficznych warunkach środowiskowych, najczęściej beztlenowych, wilgotnych, bagiennych i torfiastych oraz podwodnych. Po wydobyciu z takiego środowiska ulegają one wysychaniu i w konsekwencji degradacji i zniszczeniu, co wymaga natychmiastowego podjęcia działań zabezpieczających oraz konserwacji. Przedmiotem wystąpienia są zabytki wydobyte z wraków drewnianych jednostek pływających z okresu XVII – XVIII w., odkrytych na dnie Zatoki Greifswaldzkiej. Na ich przykładzie przedstawiony zostanie złożony proces konserwacji tego typu znalezisk. Omówione zostanie m.in. znaczenie prawidłowego podstępowania z zabytkami, sposób ich przechowywania w okresie poprzedzającym ich przekazanie do konserwacji, specjalistyczne analizy określające gatunek drewna wykorzystanego do wyrobu znalezisk oraz dobór i przebieg metod konserwacji wraz z ich ostatecznym wynikiem.
Paulina Komar (Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej im. Kazimierza Michałowskiego, Uniwersytet Warszawski, Polska), Maciej Sierakowski (Instytucie Nauk Biologicznych, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Polska)
Co znajdowało się w amforach kolchidzkich z Apsaros?
Amfory kolchidzkie (tzw. brązowoglinne) należą do ważnych świadectw aktywności gospodarczej regionu Kolchidy na wschodnim wybrzeżu Morza Czarnego. Naczynia te były powszechnie wykorzystywane jako opakowania transportowe w handlu dalekosiężnym w okresie hellenistycznym i rzymskim, jednak kwestia przewożonych w nich produktów wciąż pozostaje przedmiotem dyskusji. Celem wystąpienia jest próba odpowiedzi na pytanie, jakie towary transportowano w amforach kolchidzkich odkrytych w forcie rzymskim Apsaros (dzisiejsze Gonio w południowo-zachodniej Gruzji), gdzie ostatnie odkrycia poświadczają centrum produkcji tych pojemników.
Kluczowym elementem badań są analizy pozostałości resztek organicznych (Organic Residue Analysis – ORA), umożliwiające identyfikację pozostałości substancji organicznych zachowanych w porach ceramiki. Zastosowanie tej metody pozwala na weryfikację dotychczasowych hipotez dotyczących funkcji amfor kolchidzkich.
Wyniki analiz wskazują, że choć amfory te tradycyjnie łączono przede wszystkim z transportem wina, mogły być one wykorzystywane również do przewozu innych produktów, takich jak oleje roślinne czy różnego rodzaju przetwory rybne. Połączenie badań archeologicznych z analizami chemicznymi pozwala lepiej zrozumieć rolę Kolchidy w sieciach handlowych regionu Morza Czarnego oraz charakter lokalnej produkcji i dystrybucji towarów.
Paweł Kozakiewicz (Instytut Nauk Drzewnych i Meblarstwa, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Polska), Szymon Bijak (Instytut Nauk Leśnych, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Polska), Marcin Wagner (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Historia zapisana w drewnie: badania archeologiczne i laboratoryjne obiektów z kościoła w Cegłowie
Badania archeologiczne przeprowadzone w kościele rzymskokatolickim w Cegłowie rzuciły nowe światło na historię tej późnogotyckiej świątyni Mazowsza. Główna bryła obiektu, wbrew wcześniejszym przypuszczeniom wzniesiona w drugiej ćwierci XVI w. z inicjatywy ks. Jana Grotowskiego, powstała jako jednolita konstrukcja.
Podczas prac wykopaliskowych pod ceglaną posadzką odsłonięto rozległy zespół sepulkralny, obejmujący ponad 200 pochówków mężczyzn, kobiet i dzieci z okresu od połowy XVI do połowy XVIII w. Szczególną uwagę zwracają ceglana krypta pod łukiem tęczowym oraz unikalne znaleziska w prezbiterium, gdzie odkryto trzy trumny duchownych, w tym jedną z zachowanym XVIII-wiecznym ornatem.
Istotnym elementem badań jest analiza obiektów drewnianych. Odkryte trumny, wykonane głównie z drewna sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.), różniące się wymiarami, jakością, sposobem obróbki i połączeniami, stanowią cenny dowód ewolucji technologii stolarskiej na przestrzeni stuleci. Mimo postępującej degradacji biologicznej, zachowane fragmenty drewna posiadają wysoki potencjał badawczy – dają szansę na precyzyjne datowanie dendrochronologiczne. Wsparciem w datowaniu jest ujęcie w badaniach dendrochronologicznych również elementów zabytkowej więźby dachowej, wykazujących podobieństwo materiałowe i wymiarowe do legarów drewnianych odkrytych w kruchcie kościoła. W szerszej perspektywie uzyskane wyniki posłużą do uzupełnienia skal dendrochronologicznych dla obszaru wschodniego Mazowsza.
Bernadeta Kufel-Diakowska, Marcin Chłoń, Aleksandra Gawron-Szymczyk (Instytut Archeologii, Uniwersytet Wrocławski, Polska)
Zabytki kamienne pod mikroskopem – analiza neolitycznych technik przetwarzania zbóż
Narzędzia kamienne ze skał osadowych, magmowych i metamorficznych stanowiły istotny element pakietu neolitycznego towarzyszącego społecznościom wczesnorolniczym, które w 2. połowie VI tys. p.n.e. zasiedliły obszary na północ od Sudetów i Karpat. W obrębie kultury ceramiki wstęgowej rytej (KCWR) widoczne są dwie odmienne strategie doboru surowców: motyki/ciosła i siekiery wykonywano z metabazytu typu Jizerské Hory, natomiast żarna, rozcieracze i płyty szlifierskie produkowano z szerokiego spektrum skał lokalnych, w tym eratyków fennoskandzkich.
Wystąpienie koncentruje się na drugiej grupie zabytków, dotychczas klasyfikowanych głównie na podstawie cech morfologicznych. Analizie poddano kolekcję 80 artefaktów kamiennych ze stanowisk KCWR w południowo-zachodniej Polsce (Skoroszowice 1, Strzelin 16, Strachów 2/2a). Zastosowano rozbudowane systemy klasyfikacji morfo-funkcjonalnej, uwzględniające funkcjonowanie par narzędzi, wyróżniając m.in. żarna pasywne i rozcieracze aktywne (płaskie i sferyczne).
Badania obejmowały analizę morfometryczną, mikroskopową analizę śladów użytkowania oraz mikrorezyduów. Interpretację oparto na modelach referencyjnych uzyskanych w trakcie eksperymentów z wykorzystaniem lokalnych surowców skalnych. Wyniki wskazują, że techniki produkcji i użytkowania narzędzi do przetwarzania zbóż były zgodne ze znanymi z południowych i północno-zachodnich obszarów osadnictwa KCWR. Potwierdza to spójność tradycji technologicznych pierwszych rolników oraz wysoki stopień homogeniczności tej jednostki kulturowej mimo jej znacznej dyspersji przestrzennej i różnorodności widocznych na poziomie regionalnym.
Jerzy J. Kunicki-Goldfinger (Instytut Chemii i Techniki Jądrowej, Warszawa, Polska), Paweł Duma (Instytut Archeologii, Uniwersytet Wrocławski, Polska), Beata Miazga (Instytut Archeologii, Uniwersytet Wrocławski, Polska)
Szkło filigranowe. Wprowadzenie do badań typologicznych i technologicznych
Najstarsza znana wzmianka o szkle filigranowym (vetro a filigrana) pochodzi z Murano z 1527 roku.
Pojedynczy „filigran” składa się – co najmniej – z dwóch rodzajów szkła. Z reguły jest to szkło bezbarwne oraz opakowe białe (czasami też w innym kolorze). Wytworzenie szkła filigranowego wymaga rozległej wiedzy, doświadczenia i umiejętności. Niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z oryginalnym produktem z Murano, czy z przedmiotem wykonanym w stylu weneckim (façon de Venise), każdy jest wyjątkowy i niezwykle cenny.
Zarówno typologia struktur tych szkieł, jak i skomplikowana technologia ich kształtowania nie zostały jak do tej pory opracowane. Także badania nad pochodzeniem szkieł filigranowych pozostają wciąż w stadium początkowym.
W prezentacji zostaną omówione główne kierunki i metody badań tych szkieł, a także potencjalne ograniczenia takich badań.
Projekt finansowany jest przez Narodowe Centrum Nauki (nr grantu 2023/51/B/HS2/00672).
Aldona Kurzawska (Wydział Archeologii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Polska), Iwona Sobkowiak-Tabaka (Wydział Archeologii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Polska), Grzegorz Szczurek (Instytut Interdyscyplinarnych Badań Historycznych, Uniwersytet Kaliski, Polska)
Nie tylko metal: materiały włókiennicze w skarbach z epoki brązu na przykładzie znaleziska z Kalisk
Skarby przedmiotów brązowych stanowią jedną z najbardziej zagadkowych, a zarazem istotnych kategorii źródeł archeologicznych w badaniach społeczności epoki brązu. Depozyty te najczęściej zawierają przedmioty metalowe, takie jak narzędzia, naczynia, militaria, elementy rzędu końskiego, ozdoby czy półprodukty metalurgiczne. W niektórych przypadkach w obrębie takich zespołów zachowują się również artefakty wykonane z surowców organicznych, m.in. z drewna, skóry czy włókien. Obecność materiałów organicznych w tego typu depozytach jest zjawiskiem wyjątkowym, ponieważ znacznie szybciej ulegają one degradacji pod wpływem czynników środowiskowych, a warunki sprzyjające ich zachowaniu w kontekście archeologicznym występują stosunkowo rzadko.
W wystąpieniu zaprezentowane zostaną wyniki analizy dwóch unikatowych elementów włókienniczych odkrytych w skarbie przedmiotów brązowych z Kalisk (pow. szczecinecki), datowanym na połowę VIII w. p.n.e. Analizy laboratoryjne przeprowadzone z zastosowaniem mikroskopii optycznej, cyfrowej oraz skaningowej mikroskopii elektronowej pozwoliły zidentyfikować te pozostałości organiczne jako prawdopodobne fragmenty jednego wyrobu wykonanego z łyka, zapewne lipowego (Tilia). Oba elementy zostały wykonane tą samą techniką plecenia. Szczegółowa analiza tych wytworów, a także obecność fragmentów wyrobów skórzanych wraz z elementami metalowymi, stanowiących część uprzęży końskiej, wskazują, że wyrób włókienniczy był również elementem tego zestawu.
Przeprowadzone badania podkreślają znaczenie szczegółowych analiz w identyfikacji organicznych elementów towarzyszących przedmiotom metalowym oraz w rekonstrukcji funkcji rzadko zachowujących się wyrobów włókienniczych, które stanowią ważne źródło informacji o technologii i praktykach użytkowych społeczności epoki brązu.
Natalia Lockley (Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej im. Kazimierza Michałowskiego, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Ukryte pod podłogą: depozyt (?) naczyń kuchennych z rzymskiego fortu Apsaros (Gruzja) w świetle badań archeometrycznych
Systematyczne wykopaliska archeologiczne w forcie Apsaros, położonym na wschodnim wybrzeżu Morza Czarnego w dzisiejszej Georgia, prowadzone są od 1995 r. Badania te przyniosły bogaty zbiór zabytków ruchomych, wśród których dominują fragmenty naczyń ceramicznych, datowane głównie na okres funkcjonowania fortu w I–III w. n.e. Choć w materiale obecne są również importy, takie jak amfory czy naczynia typu terra sigillata, zdecydowaną większość stanowi ceramika produkcji lokalnej.
Szczególnie interesujące odkrycie dokonano podczas badań w 2021 r., kiedy w pomieszczeniu z hipocaustum odkryto depozyt lokalnych naczyń kuchennych, złożony na poziomie fundamentów budowli. Kontekst znaleziska rodzi pytania o jego możliwą funkcję rytualną oraz o znaczenie wyboru naczyń produkcji lokalnej.
Celem badań jest lepsze zrozumienie relacji między garnizonem fortu a lokalną ludnością zamieszkującą region Kolchidy. Kluczowym zagadnieniem pozostaje ustalenie, czy ceramika była wytwarzana w obrębie osady przyfortecznej, czy też pochodziła z warsztatów funkcjonujących w pobliskich społecznościach.
Aby odpowiedzieć na te pytania, zastosowane zostaną metody badań archeometrycznych Pozwolą one określić pochodzenie surowców i technologię produkcji naczyń. Wyniki badań umożliwią nie tylko identyfikację lokalnych tradycji garncarskich, lecz także lepsze zrozumienie gospodarki regionu oraz charakteru kontaktów między rzymskim garnizonem a społecznościami zamieszkującymi wschodnie wybrzeże Morza Czarnego.
Piotr Mączyński (Instytut Archeologii, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Polska)
Topory kamienne w świetle badań mikroskopowych – rozważania metodologiczne oraz funkcjonalne
Topory kamienne stanowią jedną z najsłabiej rozpoznanych pod względem funkcjonalnym kategorii wyrobów datowanych na epokę kamienia i brązu. Interpretowano je zarówno jako narzędzia pracy, jak i przedmioty o charakterze prestiżowym, symbole władzy czy broń. Należy jednak zauważyć, że hipotezy te rzadko znajdowały potwierdzenie w wynikach analiz mikroskopowych, opierając się głównie na zróżnicowaniu morfologicznym oraz kontekście odkrycia.
Przyczyną takiego stanu rzeczy były przede wszystkim właściwości surowców, z których wykonywano te narzędzia oraz ich ograniczona odporność na oddziaływanie czynników środowiskowych, co w opinii wielu badaczy dyskwalifikowało je jako pełnowartościowy materiał do badań traseologicznych. Dodatkową trudność stanowią także znaczne gabaryty tych wyrobów, często ograniczające możliwość wykorzystania mikroskopów o niewielkiej wysokości roboczej.
Wystąpienie poświęcone będzie omówieniu wyników badań dotyczących funkcji toporów kamiennych z obszaru Polski południowo-wschodniej, zdeponowanych w Dziale Archeologii Muzeum Narodowego w Kielcach. Przedstawione zostaną również założenia przyjętej procedury badawczej oraz przemyślenia metodologiczne wynikające z analizy tego typu materiałów. Prace badawcze zostały wykonane w ramach realizowanego projektu pn. „Muzealne magazyny źródłem wiedzy o pradziejach. Ciosła, topory, siekiery i dłuta ze zbiorów Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Kielcach – chronologia, technologia i funkcja” dofinansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (nr um. 111190/25/FPK/NID z dnia 25.03.2025).
Beata Miazga (Instytut Archeologii, Uniwersytet Wrocławski, Polska)
Różne oblicza czerwieni w przeszłości. Spojrzenie fizykochemiczne na problem identyfikacji materiałowej czerwonych depozytów
Kolor czerwony należy do barw o silnym znaczeniu symbolicznym dla nas oraz naszych przodków i to od czasów najdawniejszych. Jest nie tylko obecny w najstarszych pochówkach z epoki kamienia (Holmqvist i in. 2026), ale także tych zdecydowanie młodszych, tj. szatach naszych królów i to tych nie tylko koronacyjnych czy noszonych za życia, ale także grobowych (Śliwka-Kaszyńska i in. 2024). Częste występowanie czerwieni w różnych kontekstach powodowało konieczność sięgania po różne surowce niosące ten kolor. Niniejsze wystąpienie będzie poświęcone spojrzeniu fizykochemicznemu na kilka przedmiotów z przeszłości – o odmiennym datowaniu i stanie zachowania – zawierających różnorodne depozyty czerwieni. Rozważaniu poddane będą zabytki z ziem polskich, głównie Śląska, jak i tych odleglejszych, w tym także spoza Europy, m.in. Wietnamu czy Peru, tak pradziejowe, jak i nowożytne. Do realizacji tego celu wybrano działania badawcze oszczędzające zabytki archeologiczne, czyli popularne metody małoinwazyjne i nieniszczące od wielu lat z powodzeniem stosowane w studiach obiektów o wysokiej wartości naukowej czy ekspozycyjnej.
Literatura:
Holmqvist E., Lahtinen M., Ahola M. Non-invasive chemical characterisation of archaeological ochres from the early 4th millennium BCE forager graves and settlements in Finland. Journal of archaeological Science: Reports 70 (2026), 105584
Śliwka-Kaszyńska M., Cybulska M., Drązkowska A., Kuberski S. Karczewski J. Marzec A, Rybiński P. Multi-Analytical Techniques for the Study of Burial Clothes of Polish King Sigismund III Vasa (1566–1633) and His Wife Constance Habsburg (1588–1631). Molecules 2024, 29, 192
Ewelina Miśta-Jakubowska (Narodowe Centrum Badań Jądrowych, Instytut Archeologii, Uniwersytet Jagielloński, Polska)
Zabytek metalowy w laboratorium: analizy izotopowe jako narzędzie rekonstrukcji obiegu surowców we wczesnośredniowiecznej Polsce – stan badań i perspektywy
Badania laboratoryjne zabytków metalowych odgrywają kluczową rolę w rekonstrukcji procesów gospodarczych i technologicznych we wczesnym średniowieczu. W szczególności analizy izotopowe ołowiu ale też srebra i cyny umożliwiają identyfikację pochodzenia surowca oraz śledzenie jego obiegu – od eksploatacji złóż, przez procesy hutnicze, aż po wytwarzanie przedmiotów użytkowych i monet.
W referacie przedstawione zostaną wyniki badań prowadzonych w ramach projektu „Srebrzysty Świt. Gospodarka kruszcowa w państwie Piastów”, ze szczególnym uwzględnieniem potencjału analitycznego metod laboratoryjnych w archeologii.
Dotychczasowe ustalenia wskazują, że we wcześniejszych fazach wczesnego średniowiecza dominującym surowcem wykorzystywanym do produkcji ozdób było srebro pochodzenia orientalnego, dystrybuowane za pośrednictwem rozbudowanych sieci handlowych, w których istotną rolę odgrywali Skandynawowie. Od przełomu X i XI w. obserwuje się jednak wyraźny wzrost znaczenia surowców lokalnych. Analizy izotopowe wskazują na intensywne wykorzystanie złóż srebra i ołowiu z pogranicza Górnego Śląska i Wyżyny Małopolskiej, co znajduje odzwierciedlenie m.in. w składzie najstarszych denarów Bolesława Chrobrego.
Zastosowanie metod laboratoryjnych pozwala nie tylko na określenie pochodzenia surowca, lecz także na rekonstrukcję sieci dystrybucji oraz zrozumienie relacji między zasobami naturalnymi a strukturami władzy. Wyniki badań wskazują, że kontrola nad źródłami metali stanowiła istotny element strategii politycznej wczesnopiastowskiego państwa oraz miała znaczenie ponadregionalne w Europie Środkowej.
Alicja Młynarczuk (Szkoła Doktorska Szkoły Dziedzinowej Nauk Humanistycznych, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Polska)
Analiza SEM pozostałości organicznych z neolitycznej smoły drzewnej z terenów Polski
Smoła drzewna była wykorzystywana przez człowieka już od starszej epoki kamienia do czasów nam współczesnych. Długowieczność dziegciu w kulturze mogła być spowodowana szerokim wachlarzem zastosowań tej substancji – używano jej jako farby, klejono różne elementy, np. aplikacje ceramiczne, używano jako uszczelnienie czy w czasach późniejszych w garbarstwie. W procesie wytapiania smoły ma ona postać gęstej, ciemnobrunatnej mazi, którą można zastosować np. jako farbę nakładaną na naczynie. W trakcie schnięcia na powietrzu, substancja ta ciemnieje i staje się coraz mniej plastyczna, kruszy się pod naciskiem ostrego narzędzia. Dzięki tym właściwościom smoła może stanowić doskonały rezerwuar pyłku roślin, fitolitów czy włókien organicznych, które osiadły na niej, gdy była jeszcze w fazie schnięcia. Ma to szczególne znaczenie, gdyż w czasach neolitu (i nie tylko) naczynia ceramiczne były pokrywane smołą zarówno ze strony zewnętrznej (jako farba, uszczelnienie, przypadkowe występowanie), jak i wewnętrznej (izolacja, uszczelnienie). Obserwacja i analiza tego typu pozostałości jest możliwa przy użyciu skaningowego mikroskopu elektronowego (SEM). Dzięki rozpoznawaniu fitolitów czy pyłku roślin zatopionego w smole drzewnej możliwą staje się analiza szaty roślinnej, która występowała w otoczeniu produkcji naczyń pokrywanych dziegciem lub produktów roślinnych składowanych przez przeszłe społeczności w takich naczyniach. Wystąpienie ma na celu wskazanie, w jaki sposób przeszłe społeczności mogły wykorzystywać smołę drzewną, a także w dobrych warunkach zachowania, jakie gatunki roślin były przechowywane w pojemnikach ceramicznych. Poza tym przedstawione zostaną dobre praktyki badawcze oraz rekomendowane sposoby przechowywania zabytków archeologicznych przeznaczonych do dalszej analizy. Zostanie wskazane szerokie zastosowanie wyników badań mikroskopowych dziegciu. Przedstawione zostaną również przykładowe rezultaty tego typu badań wraz z opisem typów odnalezionych pozostałości.
Tomasz Purowski (Instytut Archeologii i Etnologii, Polska Akademia Nauk, Warszawa, Polska)
Wyroby szklane z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza odkryte w międzyrzeczu Odry i Wisły – podsumowanie 15 lat badań archeometrycznych
W ciągu ostatnich 15 lat zbadano skład chemiczny blisko 200 szkieł z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza odkrytych na obszarach obecnej Polski. Interpretacja rezultatów analiz wykonanych w laboratoriach Wydziałów Geologii lub Chemii UW (metodami EPMA lub LA-ICP-MS) wykazała, że najwcześniejsze szkła znane z międzyrzecza Odry i Wisły można zaliczyć do tzw. szkieł wysokomagnezowych (HMG), wytopionych w Mezopotamii, a rzadziej w Egipcie, przy użyciu popiołów roślin halofitowych. W IV–V okresie epoki brązu trafiały na obszary dzisiejszej Polski tzw. szkła mieszanoalkaliczne (LMHK), które powstały w kilku europejskich ośrodkach produkcyjnych, funkcjonujących najpewniej w Italii. W podokresie halsztackim C (HaC) i na początku halsztackiego D (HaD) spotykane są – głównie na Śląsku i w Wielkopolsce – przedmioty wykonane ze „szklistego fajansu” (tworzywa złożonego ze szkła i licznych ziaren kwarcu). W rozwiniętej części HaD oraz w starszym okresie przedrzymskim rozpowszechnione są w międzyrzeczu Odry – Wisły – Bugu przedmioty wykonane z „właściwego szkła”. Wytopiono je w „hutach” funkcjonujących na terenach wschodnio-nadśródziemnomorskich (częściej przy użyciu sody mineralnej [szkła niskomagnezowe – LMG] niż popiołów roślin [szkła wysokomagnezowe – HMG]), a następnie przetransportowano do różnych europejskich warsztatów przetwórczych. Przynajmniej niektóre szkła koloru białego barwione i mącone były dopiero na Starym Kontynencie. Bez wątpienia część paciorków datowanych na HaD2–3 i początki starszego okresu przedrzymskiego wykonywana była w warsztatach funkcjonujących na terenach północnoitalskich i/lub słoweńsko-chorwackich, a część w pracowniach północnonadczarnomorskich. Badania ostatnich lat wykazały ponadto, że w HaD na obszary obecnej Polski południowo-wschodniej trafiały pojedyncze szkła wytopione prawdopodobnie w warsztacie funkcjonującym krótko na Słowacji. Są to najstarsze szkła potasowe znane z tej części Europy.
Katarzyna Pyżewicz (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Michał Przeździecki (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Marcin Białowarczuk (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Irena Kalantaryan (Instytut Archeologii i Etnografii, Armeńska Akademia Nauk, Armenia)
Traseologia artefaktów z obsydianu. Przykład ze stanowiska Getahovit 2 (Armenia)
Analizy traseologiczne zabytków wykonanych z obsydianu od lat stanowią istotne wyzwanie dla badaczy epoki kamienia. W przeciwieństwie do artefaktów wykonanych z innych surowców krzemionkowych, mikroskopowe ślady użycia na narzędziach obsydianowych są często słabo wykształcone, niejednoznaczne i trudne w interpretacji. W referacie przedstawiamy problematykę analiz traseologicznych na przykładzie materiałów pozyskanych ze stanowiska Getahovit 2, położonego w północno-wschodniej Armenii i datowanego na późny neolit. Uzyskane wyniki zestawiono z rezultatami badań eksperymentalnych, co pozwoliło na lepsze rozpoznanie charakteru śladów użytkowania oraz ograniczeń interpretacyjnych. Omówione zostaną główne trudności związane z analizą mikroskopową artefaktów obsydianowych, a także możliwości i potencjał tego typu badań w określeniu funkcji narzędzi oraz praktyk gospodarczych społeczności neolitycznych.
Marcin Szydłowski (Katedra Archeologii, Uniwersytet Szczeciński, Polska)
Laboratoryjne możliwości analiz niekrzemiennych zabytków kamiennych. Wybrane przykłady
Wystąpienie dotyczy możliwości, jakie stwarzają laboratoryjne badania niekrzemiennych zabytków kamiennych dla interpretacji zagadnień archeologicznych. Punktem wyjścia jest traktowanie takich artefaktów (m.in. żaren, rozcieraczy, osełek czy płyt kamiennych) nie tylko jako narzędzi o określonej funkcji, lecz także jako świadectw wyborów surowcowych, organizacji pracy oraz relacji między społecznościami i krajobrazem surowcowym.
Na wybranych przykładach zostaną omówione najważniejsze grupy analiz laboratoryjnych z perspektywy pytania, jakie informacje o przeszłości można na ich podstawie wiarygodnie rekonstruować. Szczególna uwaga zostanie poświęcona problemowi proweniencji surowca, skali mobilności materiałów kamiennych oraz rozróżnianiu produkcji lokalnej i importu.
Wystąpienie podkreśla, że potencjał interpretacyjny wyników laboratoryjnych ujawnia się przede wszystkim w połączeniu z kontekstem archeologicznym, dokumentacją stanowiskową i materiałem porównawczym.
Aleksandra Towarek (Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych, Uniwersytet Warszawski, Polska), Anna Czajka (Archiwum Główne Akt Dawnych, Warszawa, Polska), Barbara Wagner (Wydział Chemii, Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Between Craft and Function: The Unique Silver Seal Matrix of King Jan III Sobieski
The silver seal matrix from the chancery of King Jan III Sobieski is the only complete object of this type preserved in Poland. It belongs to the collection of the Central Archives of Historical Records, along with several documents bearing the seal’s impression, which prove its provenance and originality.
The object is composed of 7 soldered elements, manufactured by both casting and forging, with the detailed image produced through intaglio. Lack of precision and defects in the matrix may suggest that it had a strictly functional character and was indeed heavily used.
Analyses performed in the 1950s by the Assay Office confirmed that various grades of silver alloy were used for the manufacturing of the different parts of this seal matrix. However, due to the unique character and great value of the object, a more detailed study of its structure was required. In order to more precisely determine the composition of the utilized alloys, elemental analysis with X-Ray fluorescence was carried out. It revealed a diversity of components, suggesting a well-considered choice of alloys depending on the manufacturing methods and required properties of the particular elements of the matrix.
Marcin Wagner (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska), Barbara Wagner (Wydział Chemii, Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Kto wytwarzał szkło z Apsaros? Nowe spojrzenie na naczynia z dekoracją reliefową
Zespół archeologów z Uniwersytetu Warszawskiego, pod kierunkiem dr hab. Radosława Karasiewicza-Szczypiorskiego, prof. ucz., od 2014 r. prowadzi badania archeologiczne rzymskiego fortu w Apsaros (dzisiejsze Gonio), założonego w połowie I w. n.e. na wschodnim wybrzeżu Morza Czarnego.
W trakcie wykopalisk odkryto pozostałości prostokątnego budynku, jednego z najstarszych wzniesionych na terenie fortu za czasów panowania cesarza Nerona, interpretowanego jako horreum (spichlerz). W rowie fundamentowym obiektu, w pobliżu wejścia w krótszej, południowej ścianie, do którego prowadziły kamienne schody, znaleziono fragmenty rozbitego pucharka zwycięskiego. Jego delikatnie wklęsłe ścianki zdobione są reliefem w postaci wieńca laurowego w górnym rejestrze oraz gałązki z sercowatymi liśćmi bluszczu w dolnym. Na podstawie dekoracji wieńcem laurowym naczynie zaliczono do grupy tzw. pucharków zwycięskich.
Fragmenty innych pucharków zwycięskich o cylindrycznym kształcie i reliefowej dekoracji odkryto również w kolejnych wykopach. Szczególne znaczenie ma znalezisko dokonane w latach 90. XX w. przez archeologów gruzińskich – trzy fragmenty pucharka zdobione wieńcami oraz grecką inskrypcją „ΛΑΒΕ ΤΗΝ ΝΙΚΗΝ” („Sięgnij po zwycięstwo”).
Pucharki tego typu produkowano w I w. n.e. w warsztatach lewantyńskich. Można przypuszczać, że egzemplarze odkryte w Apsaros przywieźli legioniści wcześniej stacjonujący na terenie Syrii.
Analizy składu pierwiastkowego metodą LA-ICP-MS, przeprowadzone w Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych Uniwersytetu Warszawskiego, potwierdzają ich pochodzenie z obszaru Lewantu.
Barbara Żelazko (Wydział Chemii, Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych, Uniwersytet Warszawski, Polska), Aleksandra Towarek (Wydział Chemii, Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych, Uniwersytet Warszawski, Polska), Anna Czajka (Archiwum Główne Akt Dawnych, Warszawa, Polska), Ludwik Halicz (Geological Survey of Israel, Jerozolima, Izrael), Barbara Wagner (Wydział Chemii, Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Co może nam powiedzieć skład chemiczny atramentów? Studium rękopisów związanych z Konstytucją 3 Maja 1791
Atramenty żelazowo-galusowe, wytwarzane z połączenia soli żelaza z roztworami tanin oraz gumą arabską, były dominującymi atramentami używanymi w Europie od wczesnego średniowiecza aż do początków XX wieku. Ze względu na brak uniwersalnych przepisów oraz ręczne wykonywanie atramentów, różnią się one między sobą zawartościami poszczególnych pierwiastków. Dzięki wysokiej przypadkowości stosowanych receptur i składników możliwe jest obecnie rozróżnienie dokumentów zapisanych różnymi atramentami poprzez analizy składu pierwiastkowego. Hahn opracował metodę zwaną “fingerprintingiem”, która wykorzystuje wyniki nieniszczącej spektrometrii fluorescencji rentgenowskiej (XRF) i poprzez porównanie stosunków różnych pierwiastków (np. Cu, Zn, Mn) do żelaza umożliwia rozróżnianie atramentów pomiędzy sobą.
Przedmiotem badań były trzy rękopisy Konstytucji 3 Maja, przechowywane obecnie w Archiwum Głównym Akt Dawnych (AGAD) w Warszawie. Ocena wizualna wskazywała na użycie atramentów żelazowo-galusowych w głównym tekście, podkreśleniach, notatkach marginalnych i podpisach posłów. Celem badań była ocena zróżnicowania pierwiastkowego atramentów użytych w różnych częściach tekstu i próba korelacji zmian wprowadzonych w dokumentach z podpisami posłów uczestniczących w obradach, przy użyciu jedynie metod nieniszczących.
W celu zoptymalizowania warunków pomiarowych przetestowano różne czasy pomiaru i osłony radiacyjne, mające zapobiegać oddziaływaniu promieniowania z dalszymi stronami rękopisu. Granice wykrywalności i oznaczalności wyznaczono poprzez przygotowanie atramentu modelowego, wykonanie kolejnych rozcieńczeń i ich zmierzenie. Analizy dokumentów wykonano is situ w AGAD przy użyciu przenośnego spektrometru XRF ELIO (Bruker). Wyniki analizowano najpierw osobno, a następnie zastosowano metody uczenia maszynowego oparte na redukcji wymiarów w celu porównania sygnatur chemicznych różnych fragmentów tekstu. Na tej podstawie dokonano rozróżnienia atramentów na żelazowo-galusowe i roślinne oraz dokonano powiązań pomiędzy wybranymi poprawkami a podpisami posłów.
Podziękowania: Badania przeprowadzone w ramach projektu „AnaLIza spektralna zabytkowych atrameNtów z wykorzystaniem uczenia mAszynowego: ALiNA”, finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki (UMO-2021/41/B/ST4/02860).