Organizatorzy/ Organisers:
Dariusz Błaszczyk1, Ludwika Jończyk1, Michał Starski1
1Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska
Karolina Blusiewicz
Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska
Centrum czy peryferia? Badania archeologiczne działki mieszczańskiej w Skarszewach
Skarszewy, niewielkie miasto na Pomorzu Gdańskim, jako jedyne na tym obszarze założone zostało przez joannitów. Osada rozwijająca się w pobliżu zamku uzyskała prawa miejskie w 1320 r., zaś pół wieku później miasto sprzedane zostało Zakonowi Krzyżackiemu. Wobec niedostatku źródeł pisanych, najstarsze dzieje miasta, jego pierwotne założenie i kwestie rozwoju wciąż pozostają przedmiotem badań. W wystąpieniu zaprezentowane zostaną wyniki trzech sezonów badań wykopaliskowych, prowadzonych na placu przy ul. Kościelnej. Podjęte zostaną także zagadnienia roli i pozycji miasta w sieci osadniczej Pomorza Gdańskiego oraz reprezentatywności badanego obszaru dla badań nad historią i kulturą materialną Skarszew.
Olena Chernenko
Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska
Czernihów: od osady peryferyjnej do centrum księstwa Rusi
Według latopisów, na początku XI wieku Czernihów stał się stolicą księstwa, które obejmowało rozległe terytoria na lewym brzegu Dniepru. W rezultacie położona na peryferiach osada stała się grodem, konkurującym ze stolicą Rusi Kijowem. Materialnym odbiciem tego wydarzenia jest zwiększenie powierzchni zabudowy Czernichowa, powstanie nowych budowli obronnych i rozpoczęcie budownictwa monumentalnego.
Według badań archeologicznych, pod koniec X – na początku XI wieku dwie koncentryczne linie budowli obronnych otaczały obszar o powierzchni ponad 20 hektarów. Obejmowały one potężne wały z drewna i ziemi oraz rowy. Początek budownictwa monumentalnego wiąże się z budową Soboru Spaso-Preobrazienskiego w centralnej części Czernihowa. W tym celu zastosowano technologie budowlane, które dotychczas nie były wykosztowane na terenie Rusi poza Kijowem.
Powstanie Czernihowa jako jednego z centrów Państwa Rurykowiczów chronologicznie odpowiada okresowi upadku pobliskich osad. Można przypuszczać, że jest to spowodowane koncentracją ludności w rozwijającym się ośrodku terytorialnym.
Marcin Engel1, Piotr Iwanicki1, Cezary Sobczak1
1Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, Polska
Jaćwieski Rozgardiasz. Niezwykłe stanowisko w Judzikach, pow. olecki
Stanowisko w Judzikach leży na niewysokim wzniesieniu, otoczonym terenami podmokłymi i zabagnionymi (lokalna nazwa Rozgardiasz), na Pojezierzu Ełckim. Stanowisko zostało zlokalizowane na podstawie archiwalnych danych niemieckich. W źródłach tych figuruje jako Plöwken, Kreis Oletzko (dzisiejsze Plewki, gm. Olecko),
Badania planigraficzne i wykopaliskowe w Judzikach w sezonach 2021–2022 potwierdziły istnienie w tym miejscu stanowiska archeologicznego. Odkryto obiekty nieruchome i liczny materiał zabytkowy, w tym broń, ozdoby, fragmenty ceramiki naczyniowej oraz narzędzia. Artefakty te pozwoliły wstępnie określić chronologię stanowiska na X–XII w. Nie rozstrzygnięto kwestii jego funkcji. Brak pochówków i kości ludzkich wyklucza cmentarzysko. Może to być miejsce kultu lub pozostałości warsztatów metalurgicznych. Wagę stanowiska dla archeologii Jaćwieży podkreśla pierwsze na tych ziemiach znalezisko monety wczesnośredniowiecznej. Jest to srebrny denar biskupi.
Ludwika Jończyk
Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska
Cmentarzyska wczesnośredniowieczne zachodnich rubieży ziem pruskich. Informacje wstępne
Zagadnienia dotyczące obrządku pogrzebowego na ziemiach pruskich we wczesnym średniowieczu są tematem równie interesującym, co niełatwym, ze względu na stan bazy źródłowej. Stosunkowo dużo informacji mamy o cmentarzyskach sambijskich, w ciągu ostatnich kilkunastu lat pozyskano rewolucyjne dane o obiektach sepulkralnych Jaćwieży. Inaczej jest w przypadku ziem położonych między Wielkimi Jeziorami Mazurskimi a Wisłą. Znane tutaj są tylko dwa badane współcześnie cmentarzyska w Dobrzykach i Cerkiewniku. Dodatkowo dysponujemy archiwalnymi informacjami o kilkunastu innych nekropolach. Celem referatu będzie przedstawienie istniejącej bazy źródłowej, propozycja podsumowania stanu wiedzy nad obrządkiem pogrzebowym praktykowanym w tej części ziem pruskich oraz wskazanie działań, jakie warto podjąć w przyszłości nad tym zagadnieniem.
Arkadiusz Koperkiewicz
Instytut Archeologii, Uniwersytet Gdański, Polska
Barczewko na Warmii. Struktura pionierskiej fazy miasta – od centrum po peryferia
Stanowisko archeologiczne „Stare Miasto” w Barczewku na Warmii to miejsce pierwszej lokacji miasta Wartenberg (dziś Barczewo). W 1. połowie XIV w. władztwo biskupie sięgało południowo-wschodnich terenów Puszczy Galindzkiej. W trakcie wyprawy litewskiej z 1354 r. młoda kolonia Wartberg, funkcjonująca od niespełna trzech dekad, zostaje zniszczona. Miasto odbudowano w nowej lokalizacji. Obok pogorzeliska pierwszego ośrodka wzniesiono wieś Alt Wartenburg. Pamięć o miejscu i wydarzeniach przetrwała do współczesności. Na wzgórzu Stare Miasto między rzeką Orzechówką i jeziorem Wadąg zachował się unikalny kompletny układ przestrzenny wczesnego miasta wraz z reliktami piwnic budynków i tysiącami artefaktów. Trwające od dekady badania dają podstawy interpretacji struktury przestrzennej założenia. Tematem referatu jest prezentacja funkcji, specyfiki i zmienności zabudowy w zależności od jej sytuowania w obrębie centrum lub na peryferiach. Unikatem jest nekropolia pierwszych osadników licząca około 150 pochówków. Są podstawy przypuszczać, że znajdują się na niej groby zarówno przybyłych kolonistów, jak i pruskiej ludności autochtonicznej. Cmentarzysko jest logicznie wkomponowane w układ przestrzenny miasta. W obrębie nekropolii zasada centrum – peryferia również ma zastosowanie.
Aleksander Kukowski1, Artur Grabarek1
1Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska
Rekonstrukcja pieca kaflowego z folwarku w Chrzanowie Małym jako źródło wiedzy o prowincjonalnym dworze mazowieckim
W trakcie badań ratunkowych, przeprowadzonych w 2013 roku na terenie dawnego folwarku w Chrzanowie Małym (gmina Grodzisk Mazowiecki) odkryto jamę śmietniskową, której wypełnisko zawierało zbiór 25 kafli płytowych. Lica tych wyrobów pokrywała bogata, gotycka i renesansowa dekoracja reliefowa z motywami architektonicznymi i floralnymi oraz przedstawieniami figuralnymi o tematyce religijnej i dworskiej. Stan zachowania i różnorodność zabytków, pozwoliły na rekonstrukcję wyglądu powstałego w XVI w. pieca kaflowego. Daje to unikatowe spojrzenie na wystrój wnętrza, znajdującej się na prowincji siedziby szlachty mazowieckiej, a co z tym się wiąże, pozwala również poznać estetykę, ideały i dążenia właścicieli badanego urządzenia.
Celem referatu jest zaprezentowanie rekonstrukcji pieca kaflowego z folwarku w Chrzanowie Małym oraz rozpoznanie prowincjonalnych charakterystyk tego zabytku. Posłuży temu między innymi porównanie omawianego zespołu z wyrobami z centralnego ośrodka regionu jakim była Warszawa, jak i z kaflami z innych części Polski i Europy.
Aleksandra Kulesz1, Jan Jarosz1, Mikołaj Dobek2
1Instytut Archeologii, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Polska
2Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych, Teologicznych i Artystycznych, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Polska
Analiza śladów powstałych w wyniku produkcji i użytkowania wyrobów skórzanych na podstawie znalezisk z ul. Sukienniczej w Elblągu
Kilkadziesiąt lat naukowych badań archeologicznych prowadzonych na terenie Elbląga przyniosło łącznie ponad 25 tysięcy różnych skórzanych fragmentów. Tematem tego wystąpienia będą niepublikowane wyniki analizy makroskopowej 619 fragmentów wydobytych w sezonach badawczych 1986 i 1987 z homogenicznej XXI warstwy mechanicznej, datowanej dendrochronologicznie na 2. połowę XIII w. Wyniki te przybliżą niektóre aspekty dotyczące zabiegów garbarskich, krojenia, szycia, farbowania, zdobienia, czy wtórnego wykorzystania produktów skórzanych w średniowiecznym Elblągu. Wieloaspektowe podejście do omawianych śladów pozwoliło na uzyskanie nie tylko wglądu na sposoby pracy, jak i ocenę jakości miejscowej produkcji skórzanej, ale również przybliżyło konsumpcję produktów skórzanych przez ich odbiorców.
Magdalena Matczak
Wydział Historii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Polska
Klasztor cysterski w Łeknie: dotychczasowe badania i najnowsze ustalenia
Pierwsi przedstawiciele zakonu cysterskiego dotarli na ziemie polskie w połowie XII w. Jeden z najwcześniejszych klasztorów cysterskich na ziemiach polskich został ufundowany w Łeknie w Wielkopolsce około 1150 r. i stanowił filię klasztoru w Altenbergu koło Kolonii w Niemczech. Podstawy materialne dla wzniesionego do 1153 r. i erygowanego w tym czasie klasztoru w Łeknie zapewnił komes Zbylut z rodu Pałuków. Na przestrzeni lat na terenie klasztoru powstało kilka obiektów sakralnych wraz zabudowaniami oraz cmentarz. Na początku XIII w. opactwo w Łeknie podjęło misję chrystianizacyjną pogańskich plemion Prusów. W 2. połowie XIV w. opactwo w Łeknie było jednym z najbogatszych i najszybciej rozwijających się klasztorów cysterskich w Polsce. Opat Herman pełnił rolę spowiednika i doradcy króla Kazimierza Wielkiego. W wyniku problemów związanych z osiadaniem kościoła, w XV w. podjęto decyzję o przeniesieniu opactwa z Łekna do pobliskiego Wągrowca. Około 1450 r., na miejscu dawnego opactwa, wzniesiono kaplicę cmentarną oraz założono cmentarz parafialny. Na cmentarzu dokonano łącznie 400 pochówków mnichów oraz przedstawicieli lokalnej ludności. W obrębie cmentarza wydzielono specjalną strefę, niezwiązaną z resztą nekropolii, w której chowano zmarłych w sposób szczególny – między innymi tych, którzy zginęli śmiercią nienaturalną oraz przeprowadzano pochówki z użyciem tzw. zabiegów antywampirycznych. Wśród licznych szkieletów odkryto szkielet mężczyzny chorującego na achondroplazję oraz dyschondrosteozę Lériégo-Weilla.
Tomasz Nowakiewicz
Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska
Wieś, czyli metropolia. Uwagi o organizacji terytorialnej średniowiecznej Jaćwieży
Dobrą ilustracją problemu z rekonstrukcją struktury historycznej Jaćwieży są mapy ukazujące rozbieżności nawet w liczbie i randze podstawowych jednostek jej podziału terytorialnego (według różnych autorów: od kilku do kilkunastu „plemion”, „włości i ziemi” lub „włości”). Uwzględnienie danych archeologicznych właściwie nie klaruje tego obrazu, choć uzupełnia go o szereg kolejnych, istotnych elementów. W tej sytuacji problematyka wskazana w temacie przewodnim sesji („centra i peryferia”) zdaje się nie przystawać do perspektyw poznawczych, zarysowanych przez dotychczasowe studia nad wczesnośredniowieczną Jaćwieżą.
Paradoksalnie jednak, pewnych ścieżek interpretacyjnych można poszukiwać nie tylko w zbiorze danych, ale także w przestrzeni wyznaczonej ich brakiem (na zasadzie ex nihilo). W realiach jaćwieskich jest to m.in. strefa bezgrodziskowa, teoretycznie spełniająca warunki obszaru peryferyjnego i, poza nielicznymi wyjątkami, pozostająca dotychczas na marginesie zainteresowania badawczego. Czy jednak strefa bezgrodziskowa była rzeczywiście pusta? Wydaje się, że istnieją solidne przesłanki, aby nie tylko przecząco odpowiedzieć na to pytanie, ale nawet by upatrywać w niej cech obszaru o szczególnie istotnym znaczeniu.
Mikołaj Pławiński
Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska
Kategorie i topografia znalezisk skandynawskiego pochodzenia z epoki wikingów na Białorusi
Na mapie rozpowszechnienia skandynawskich znalezisk z epoki wikingów w Europie Wschodniej współczesne terytorium Białorusi często sprawia wrażenie „białej plamy”. W rzeczywistości jednak obraz ten jest mylący i w dużej mierze wynika ze słabego stopnia publikacji dostępnych zbiorów archeologicznych.
Tradycyjnie analiza artefaktów północnoeuropejskich typów odbywa się w ramach poszczególnych regionów lub kategorii znalezisk. Pozwolimy sobie odstąpić od tej tradycji i zgrupować znaleziska artefaktów skandynawskiego pochodzenia w nieco inny sposób, a mianowicie według ich występowania na pewnych stanowiskach. Wydaje się, że takie zgrupowanie pozwala wyraźniej określić miejsce artefaktów skandynawskiego pochodzenia w kulturze materialnej miejscowej ludności. Na podstawie przyjętej zasady możemy wyróżnić następujące grupy:
- Znaleziska pochodzące z osad rzemieślniczo-handlowych (emporiów) i ich bezpośrednich okolic;
- Artefakty znalezione w skarbach;
- Przedmioty związane z katastrofami militarnymi (ślady najazdów i niszczenia osad);
- Znaleziska pochodzące z nekropolii i osad związanych z lokalnymi ośrodkami administracyjnymi z XI w.;
- Znaleziska pojedyncze. W tym przypadku chodzi nie tylko o znaleziska, których kontekst archeologiczny nie jest znany, ale także o pojedyncze artefakty typów północnoeuropejskich znalezione podczas wykopalisk na stanowiskach, gdzie nie odnotowano istotnej aktywności ludności pochodzenia skandynawskiego.
Michał Starski
Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska
Miasto – wieś – przedmieścia. Możliwości identyfikacji obszarów peryferyjnych w mniejszych miastach Pomorza Gdańskiego
W badaniach nad mniejszymi miastami Pomorza Gdańskiego większość zainteresowania skupiona jest wokół kształtowania się i funkcjonowania struktury lokacyjnej. Na tym tle stosunkowo ubogo prezentują się studia nad przedmieściami i osadami wiejskimi położonymi w otoczeniu tych ośrodków. Celem referatu będzie charakterystyka dorobku badań nad tymi „drugorzędnymi” częściami zespołów osadniczych na Pomorzu Gdańskim na przykładzie Chojnic, Lęborka i Pucka. Ich efektem będzie próba nakreślenia relacji między rdzeniem tych zespołów oraz ich peryferiami w odniesieniu do form osadnictwa i kultury materialnej. W rezultacie podjęty zostanie problem możliwości identyfikacji obszarów peryferyjnych w odniesieniu do mniejszych ośrodków miejskich na Pomorzu Gdańskim. Powyższa perspektywa rozważań będzie się wiązać z próbą użycia modelu centrum-peryferia w mikroskali, co będzie wykraczać poza zwyczajowe społeczno-ekonomiczne znaczenie tej koncepcji.
Mariusz Wyczółkowski
Muzeum im. Wojciecha Kętrzynskiego w Kętrzynie, Polska
Centrum na peryferiach? Wczesnośredniowieczne grodzisko i miejsce ofiarne w Poganowie
Leżące na pograniczu pruskiej Galindii i Barcji grodzisko w Poganowie (pow. kętrzyński, woj. warmińsko-mazurskie) odkryte zostało w bezpośrednim sąsiedztwie mikroregionu zlokalizowanego wokół rynny jeziora Salęt. Analiza przestrzenna wskazywała by na ewentualny typowo strażniczy charakter tego obiektu w szerszej strukturze nadsalęckiego skupiska osadniczego. Grodzisko poganowskie, zbudowane na miejscu starszego obiektu z wczesnej epoki żelaza, w porównaniu z innymi grodziskami Prusów, we wczesnym średniowieczu nie posiadało zbyt rozbudowanego systemu umocnień. Jego walory obronne związane były przede wszystkim z naturalnymi warunkami środowiska. Usytuowane na górującym nad otoczeniem cyplu, położonym wśród podmokłych morenowych obniżeń ze strumieniami i oczkami wytopiskowymi, bronione było jedynie przez wieżę oraz niewysokie wały ziemne z płotem lub palisadą. O wyjątkowym charakterze tego stanowiska świadczy odkryte obok grodziska miejsce ofiarne z pozostałościami ofiar ze zwierząt, głównie koni. Na sakralny charakter stanowiska wskazują także dwie prymitywne kamienne rzeźby antropomorficzne znalezione w miejscu składania ofiar i na majdanie grodziska. Ośrodek ten funkcjonował od końca X – początku XI w. do ostatniej ćwierci – końca XII w. Sakralny kontekst stanowiska pozwala na próbę nowego spojrzenia na jego rolę i znaczenie w lokalnych i ponad lokalnych strukturach osadniczych.
Karol Żołędziowski
Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, Polska
Judziki st. 1 – centrum jaćwieskiej produkcji brązowniczej, czy pracownia na peryferiach?
Archiwalne stanowisko w Judzikach daw. Plöwken zindentyfikowano w 2019 r. Planigrafia z 2021 r. ujawniła liczne metalowe artefakty, co mogło wskazywać, jak sugerował to również Werner Sterkau, obecność cmentarzyska. Wykopaliska przeprowadzone w 2022 r. nie wykazały jednak obecności pochówków. Zarejestrowano cechy, takie jak pozostałości budowli, które mogą wskazywać na krótkotrwałą osadę o charakterze produkcyjnym, mimo braku warstw kulturowych i kości zwierzęcych.
Wśród zabytków metalowych dominowały elementy biżuterii, a także półprodukty i odpady z ze stopów miedzi. Znaleziono również niewielką liczbę elementów uzbrojenia oraz narzędzi, jak np. nożyce do blachy.
Analiza zgromadzonych artefaktów pozwala datować osadnictwo na 2. połowę XI w. i początek XII w. Całość materiału zabytkowego z metali kolorowych została poddana analizom mikroskopowym oraz składu chemicznego przez Zespół ds. Dokumentacji Wizualnej i Badań Archeometrycznych PMA. Analiza chemiczna metodą XRF pozwoliła wydzielić dwie główne grupy stopów: mosiądze ołowiowe oraz miedź z niewielką ilością zanieczyszczeń. Praktycznie nie zidentyfikowano udziału surowca pochodzącego z odzysku złomu. Wskazuje to na dobry dostęp do surowca wysokiej jakości.