Organizatorzy: Tomasz Derda, Piotr Jaworski (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Forma sesji: stacjonarna
Język sesji: polski
Data: 19.03.2024 (wtorek)
Miejsce: Budynek Wydziału Archeologii UW, Warszawa, sala 2.12
W trakcie sesji zaprezentujemy wyniki badań archeologicznych i numizmatycznych nad późno antycznym miastem, do niedawna nieznanym nauce. „Marea”/Filoksenite powstała z inicjatywy Flawiusza Filoksenosa, wielkiej postaci bizantyńskiej polityki w czasach Anastazjusza, Justyna i początkowego okresu panowania Justyniana. Około połowy VI w., lub nieco wcześniej, na południowym brzegu jeziora Mareotis, około 40 km na zachód od Aleksandrii, ten wielki pan, ważna postać konstantynopolitańskiej polityki, sfinansował powstanie miasta, które zbudowano wedle głęboko przemyślanego planu urbanistycznego. Założone w miejscu oddalonym o 40 km od Aleksandrii miasto z monumentalnymi budowlami wzniesiono we współpracy i ze wsparciem biskupa Aleksandrii, który nigdy nie dopuścił, by na zachód od jego stolicy powstało niezależne biskupstwo. Głównym celem przedsięwzięcia było zapewnienie komfortowego miejsca odpoczynku pielgrzymom zmierzającym do sanktuarium świętego Menasa, najważniejszego centrum pielgrzymkowego rzymskiego świata. Badania w „Marei”/Filoksenite prowadzone są przez Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW we współpracy z Wydziałem Archeologii UW i przy udziale Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Celem sesji jest prezentacja wyników projektów badawczych realizowanych na Wydziale Archeologii i finansowanych przez Narodowe Centrum Nauki:
-
- Czy „Marea″ to Marea? Rzymski ośrodek przemysłowy i wielkie miasto bizantyńskie w regionie Mareotis (koło Aleksandrii) — kierownik: Tomasz Derda, projekt zakończony w 2023 roku.
- Obieg monetarny w bizantyńskiej i umajjadzkiej Marei/Północnej Hawwariji: badania nad gospodarką pieniężną regionu Mareotis na zapleczu Aleksandrii — kierownik: Piotr Jaworski, projekt w trakcie realizacji.
Znaczenie badań nad tym właśnie miastem doceniło ostatnio Narodowe Centrum Nauki, decydując o finansowaniu od 2024 roku kolejnego projektu: „Marea”/Filoksenite nad jeziorem Mareotis – późno antyczne miasto idealne i stacja dla pielgrzymów (kierownik: Tomasz Derda).
Szczegółowy program sesji tutaj.
Abstrakty:
Julia Burdajewicz (Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki, Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie, Polska)
Pozostałości malowideł ściennych z kościołów w „Marei”/Filoksenite. Wyniki badań 2019–2023
W toku wykopalisk w „Marea”/Filoksenite prowadzonych na przestrzeni ostatnich lat odkryto trzy zespoły fragmentów malowideł ściennych zdobiących niegdyś ściany kościołów: trójnawowej bazyliki oraz dwóch niewielkich jednonawowych świątyń (N1 i Ch2). Podjęte badania mają na celu scharakteryzowanie ich pod względem ikonograficznym, stylistycznym i technologicznym oraz wpisanie w krajobraz późnoantycznego malarstwa ściennego w regionie Mareotis. Najliczniejszym i najbogatszym zbiorem są malowidła z bazyliki. Oryginalny zestaw motywów dekoracyjnych, styl malarski i wyrafinowana technika pozwalają przypuszczać, że zostały one wykonane przez warsztat malarski zawezwany w tym celu z Aleksandrii. Pozostałości malowideł z kościołów N1 i Ch2 są mniej okazałe i znacznie skromniejsze – zarówno pod względem liczby, jak i kunsztu artystycznego – co z kolei sugeruje, że mogły być dziełem lokalnych artystów. Różnice w jakości artystycznej i technicznej dekoracji malarskiej tych trzech budynków stanowią odzwierciedlenie ich prestiżu a także możliwości ich fundatorów i starań podjętych celem ich upiększenia.
Tomasz Derda (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
„Marea”/Filoksenite – miasto nad jeziorem Mareotis i stacja dla pielgrzymów zmierzających do Abu Mena
Od czasów starożytnych chrześcijanie z wielkim zapałem pielgrzymują do miejsc świętych. Obok Jerozolimy uświęconej życiem i męką Jezusa do najsłynniejszych i najpopularniejszych centrów pielgrzymkowych należały te związane z osobą konkretnego świętego. Najważniejszym w gronie świętych męczenników był Menas, pochodzący z Egiptu rzymski żołnierz, który oddał życie za wiarę w ostatnim wielkim prześladowaniu chrześcijan za Dioklecjana. Przed śmiercią wyraził życzenie, by jego ciało przewieziono do Egiptu; życzenie zrealizowała siostra Menasa, która pochowała brata w jednym z kościołów w Aleksandrii. Kilka dziesięcioleci później biskup Aleksandrii, Atanazy Wielki, nakazał wywieźć szczątki świętego z miasta. Karawana zmierzała na zachód w stronę Libii, wzdłuż południowego brzegu jeziora Mareotis, gdy w pewnym momencie wielbłądy stanęły odmawiając dalszej drogi. Uznano to za znak i we wskazanym przez zwierzęta miejscu pogrzebano świętego.
Tyle legenda. Archeologia dopisuje ciąg dalszy do tej historii. Rzeczywiście na południe od jeziora Mareotis, około 45 km od Aleksandrii, w V w. nadano grobowi Menasa formę monumentalną, a obok wzniesiono pierwszy kościół. Sto lat później, za panowania Justyniana, powstało wielkie miasto przyciągające pielgrzymów z całego rzymskiego świata, nie wyłączając najdalszych prowincji zachodnich: Hiszpanii, Galii, a nawet Brytanii. Pobożni wędrowcy przypływali morzem do Aleksandrii. Zwiedziwszy miasto wsiadali na statek wiozący ich wodami jeziora Mareotis do miejsca, skąd już do sanktuarium Menasa pozostawało tylko około 20 kilometrów. W tym właśnie miejscu zbudowano miasto, które od 2000 roku odsłaniają archeolodzy z Uniwersytetu Warszawskiego i Muzeum Archeologicznego w Krakowie.
Filoksenite wzniesiono wedle głęboko przemyślanego planu urbanistycznego, w zgodzie z najlepszymi tradycjami antyku. Swoją nazwę miasto zawdzięcza Flawiuszowi Filoksenosowi, wielkiej postaci bizantyńskiej polityki w pierwszej połowie VI w., który sfinansował jego powstanie. Głównym celem przedsięwzięcia było zapewnienie komfortowego miejsca odpoczynku pielgrzymom zmierzającym do sanktuarium św. Menasa. Podróżni mogli tu odpocząć, zatrzymując się w kwaterach do tego przystosowanych. Pozostawali tu dłużej, korzystając z możliwości relaksu, jakie dawały łaźnie — znamy dwa duże ich kompleksy. Potrzeby duchowe pielgrzymi zaspokajali, uczestnicząc w liturgii sprawowanej w monumentalnym kościele, wielkiej bazylice wzniesionej w VI w.
Mariusz Gwiazda (Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Port dla pielgrzymów w „Marei”/Filoksenite
Budowa i rozwój starożytnych miast portowych jest wypadkową czynników środowiskowych, społeczno-ekonomicznych oraz zasobów. Port w Filoksenite nad jeziorem Mareotis dostarcza w tym zakresie wyjątkowych informacji dla okresu bizantyjskiego. Świadectwa archeologiczne z Filoksenite ukazują, w jaki sposób zmodyfikowano naturalny krajobraz dla potrzeb chrześcijańskiego ruchu pielgrzymkowego. Pozwala to odtworzyć proces decyzyjny budowniczych odpowiedzialnych za to wielkoskalowe przedsięwzięcie, wzbogacając naszą wiedzę o zakładaniu antycznych portów.
Piotr Jaworski (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Znaleziska monet wandalskich i ostrogockich w ‘Marei’/Filoksenite
Wśród monet należących do najliczniejszej kategorii znalezisk numizmatycznych z ‘Marei’/Filoksenite, jakimi są drobne monety o średnicy zbliżonej do 10 mm, zwane nummi lub minimi, znajduje się grupa monet pochodzących z mennic działających na potrzeby gospodarki barbarzyńskich królestw Wandalów (Afryka) i Ostrogotów (Italia). W referacie przedstawione zostaną wyniki badań dotyczących przyczyn napływu tych monet do Egiptu i roli, jaką pełniły w gospodarce pieniężnej dużego miasta funkcjonującego w pobliżu Aleksandrii w okresie panowania Justyniana.
Szymon Jellonek (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Imitacje – fałszerstwa – nummi flati – nieoficjalne monety bizantyńskie z „Marei”/Filoksenite
Spośród ok. 8500 monet odkrytych podczas polskich badań w „Marei”/Filoksenite ok. 10% stanowi monety bizantyńskie wybite w VI i VII w. Wśród nich dominują monety wyprodukowane w Aleksandrii – głównie 12-nummia, ale również mniejsze frakcje: 6- i 3-nummia. Obok oficjalnych monet wybitych przez cesarską mennicę w Aleksandrii pojawiają się również monety nieoficjalne dotąd określane mianem „imitacji”. Proceder kopiowania monet w Egipcie jest znany od IV w., a przybrał na sile w wieku V kiedy to mennica w Aleksandrii była przez dłuższy czas nieaktywna. Oprócz samych nieoficjalnych monet odkryto również liczne formy do ich kopiowania. Jeśli chodzi o okres bizantyński to odkryto dwie takie formy. Niewątpliwie niedostatek oficjalnego pieniądza brązowego prowadził do często chałupniczej produkcji fałszerstw. Wśród monet bizantyńskich z Marei zidentyfikowano kilka takich przykładów, z których najbardziej niezwykłym jest imitacja 12-nummi Fokasa. Temat pieniądza nieoficjalnego w czasach bizantyńskich na terenie Egiptu wciąż pozostaje jedynie pobieżnie zbadany. Samo określenie „imitacji” jest niewystarczające i wymaga ponownego rozpatrzenia i zaproponowania nowych terminów takich jak kopie czy nummi flati.
Martin Lemke (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Termy T2 w „Marei”/Filoksenite a kwestia modelu łaźni mareotyckich
Podwójne łaźnie (oznaczone kodem T2) w „Marei”/Filoksenite były przedmiotem zainteresowania i ograniczonych badań archeologów i architektów egipskich już w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ubiegłego stulecia, najpierw Fawziego el-Fakharaniego, a następnie Mahmouda Sadeka, który oczyścił teren wokół dwóch dziedzińców i podjął próbę pierwszej interpretacji planu łaźni.
W 2023 r. podjęliśmy w sektorze T2 prace terenowe, które miały dwa główne cele: oczyszczenie i zadokumentowanie wcześniej odsłoniętej, nieogrzewanej („białej”) części kompleksu oraz nowe wykopy, przede wszystkim w części ogrzewanej („czerwonej”). Podział na części wynika z różnych funkcji i użytego budulca: część południową z piecem i kotłami grzewczymi wzniesiono z czerwonej cegły (w okresie eksploatacji większość ceglanych ścian byłaby pokryta okładzinami z wapienia lub marmuru), podczas gdy część północną zbudowano z typowego dla Filoksenite białego wapienia; były tu dwie palestry oraz kilka pomieszczeń i nieogrzewanych basenów.
Biorąc pod uwagę podwójny (modułowy) układ części białej, zdecydowaliśmy się na wykopy wzdłuż osi środkowej w części czerwonej, gdzie spodziewaliśmy się pieca, oraz w części białej, gdzie nie została wcześniej przebadana przestrzeń pomiędzy dwoma dziedzińcami.
W artykule opublikowanym w 2017 r. „Romano-Byzantine baths of Egypt, the birth and spread of a little-known regional model” Bérangère Redon i Thibaud Fournet omawiają powstanie i rozwój specyficznego typu łaźni późnorzymskich/bizantyńskich, które były ograniczone geograficznie do obszaru wokół jeziora Mareotis w pobliżu wybrzeża Morza Śródziemnego, 40 km na zachód od Aleksandrii. Podstawą zdefiniowania takiego „modelu regionalnego” są aspekty chronologii, funkcjonalności i estetyki.
Wyniki sezonu wykopaliskowego 2023 r. w „Marei”/Filoksenite pozwalają na stwierdzenie, że termy T2 przynależą do tego modelu, choć widzimy także istotne różnice, które wykraczają poza nieco zmieniony plan miejscowy.
Michał Mozyrski (Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska)
Znaleziska monet z centrum pielgrzymkowego w Abu Mena w świetle ustaleń projektu numizmatycznego w „Marei”/Filoksenite
Położone ok. 20 km na południe od jeziora Mareotis sanktuarium w Abu Mena stanowiło końcową destynację pielgrzymów zatrzymujących się w ‘Marei’/Filoksenite. Szereg analogii w założeniach architektonicznych i materiale archeologicznym między tymi dwoma ośrodkami pozwala mówić o współzależności obu miast, a wręcz ich bliźniaczym charakterze. Z racji na znikomą ilość kompleksowo opracowanych zespołów monetarnych z późnoantycznego Egiptu, rola znalezisk z Abu Meny jako materiału porównawczego dla monet z polskich wykopalisk w ‘Marei’/Filoksenite jest niezastąpiona. Prace Niemieckiego Instytutu Archeologicznego w sanktuarium świętego Menasa zaowocowały odkryciem przynajmniej kilkunastu tysięcy monet, z których 12250 opublikował w monumentalnym korpusie Hans-Christoph Noeske. Szczególną rolę w opracowaniu H.-Ch. Noeske zajmuje datowany na przełom V i VI w. skarb z Kościoła Grobowego, składający się z 8600 niewielkich rozmiarów monet brązowych. W świetle ustaleń projektu numizmatycznego w ‘Marei’/Filoksenite na znaleziska z Abu Meny należy spojrzeć z uwzględnieniem szeregu problemów badawczych obiegu monetarnego Egiptu u schyłku starożytności niewyróżnionych przez H.-Ch. Noeske. Zwrócenie uwagi na pieniądz zdawkowy, długotrwałość obiegu monet przypisywanych do IV w., olbrzymi procent monet odlewanych czy napływ pieniądza z mennicy kartagińskiej przedstawia obraz gospodarki pieniężnej tożsamej w wielu aspektach z materiałem z ‘Marei’/Filoksenite. Studium porównawcze obu ośrodków pozwala także odnieść tendencje zauważone w składzie typologicznym monet z ‘Marei’/Filoksenite szerzej na cały region Mareotydy.
Barbara Zając (Muzeum Narodowe w Krakowie, Polska)
Monety arabsko-bizantyńskie i umajjadzkie z „Marei”/Filoksenite
Badania archeologiczne w „Marei”/Filoksenite prowadzone są od 2000 r. przez Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Do tej pory na stanowisku zarejestrowano ok. 8500 monet z czego dominują późnorzymskie minimi. Wśród znalezisk jest niewielka grupa monet arabsko-bizantyńskich (5) bitych po podboju Egiptu przez Arabów w 640 r., a także umajjadzkich (364), które wprowadzono po reformie monetarnej ʽAbd al-Malika ibn Marwāna (685–705) w 696/7 r. W trakcie prezentacji zostaną przedstawione wstępne obserwacje dotyczące monet arabskich odkrytych do tej pory w trakcie badań w ‘Marei’/Filoksenite.