Zapraszamy na siódme spotkanie – Sideros: seminarium z archeologii Europy środkowej

Serdecznie zapraszamy na siódme spotkanie z cyklu:
“Sideros: seminarium z archeologii Europy środkowej w I tys. przed Chr.”,
które odbędzie się w czwartek 7 listopada 2019 r. w Instytucie Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego (sala 206).
Spotkanie poświęcone będzie archeologii wczesnej epoki żelaza na Pomorzu, a tematyka zgłoszonych referatów zawiera się w szerokich ramach chronologicznych: od 1. połowy I tysiąclecia przed Chr. po czasy około przełomu er.
 Program:
10.30 Otwarcie seminarium
10.40 Dr Katarzyna Ślusarska, Schyłek epoki brązu czy początek epoki żelaza? Pierwsza połowa I tysiąclecia p.n.e. na Nizinie Szczecińskiej (referat)
11.20 Przerwa
11.30 Dr Bartłomiej Rogalski, Cmentarzyska w Marianowie i Długiem, pow. stargardzki. Problematyka wczesnej fazy kultury jastorfskiej na Pomorzu Zachodnim (referat)
12.10 Przerwa
12.20 Dr Anna Strobin, Osada z okresu halsztackiego i cmentarzysko kultury oksywskiej na stanowisku 7 w Brzynie, pow. pucki (referat)
13.00 Przerwa
13.10 Mgr Sebastian Chrupek, Przemiany kulturowe na przełomie młodszego okresu przedrzymskiego i okresu wpływów rzymskich na Pomorzu i ziemi chełmińskiej. Historia i stan badań oraz aktualne możliwości badawcze (referat)
13.50 Przerwa
14.00 Dyskusja
15.30 Zakończenie spotkania

Nowy Łowicz – cmentarzyska i osady

Grupa kurhanów przed przystąpieniem do badań. Fot. A. Cieśliński
Fig. 3. Grupa kurhanów przed przystąpieniem do badań. Fot. A. Cieśliński

Kierownik badań: dr hab. Adam Cieśliński (IAUW), Andrzej Kasprzak (Muzeum w Koszalinie)
Miejsce badań: Nowy Łowicz (adm. Borowo), pow. drawski, woj. zachodniopomorskie
Kraj: Polska
Instytucje uczestniczące w badaniach: Instytut Archeologii i Etnologii PAN
Charakter stanowiska: cmentarzyska i osady
Datowanie: schyłkowy paleolit, mezolit, epoka brązu i początek wczesnej epoki żelaza, okres wpływów rzymskich

Fig.1 - Numeryczny model terenu (DTM) cmentarzyska kurhanowego w Nowym Łowiczu, pow. drawski. Rys. A. Cieśliński
Fig.1 – Numeryczny model terenu (DTM) cmentarzyska kurhanowego w Nowym Łowiczu, pow. drawski. Rys. A. Cieśliński

Nowy Łowicz – archeologiczna przygoda na poligonie drawskim

Wśród lasów Równiny Drawskiej leży jedno z najciekawszych stanowisk archeologicznych w północnej Polsce, znane pod nazwą nieistniejącej obecnie miejscowości Nowy Łowicz. Położenie tego obiektu jest całkowicie nietypowe, ponieważ znajduje się on w sercu największego w Europie terenu ćwiczeń wojsk NATO – poligonu drawskiego. Archeologiczna przygoda w Nowym Łowiczu rozpoczęła się pod koniec XIX wieku, kiedy stanowisko zostało przypadkowo odkryte na szczycie wysokiego wzgórza położonego bezpośrednio nad doliną Drawy (Fig. 1). Zapomniana przez wiele lat nekropola została ponownie zlokalizowane dopiero po blisko 100 latach przez Krystynę Hahułę z Muzeum w Koszalinie, która kierowała wykopaliskami w Nowym Łowiczu aż do czasu Jej przedwczesnej śmierci w roku 2001. Jej wielkie dzieło mają zaszczyt kontynuować autorzy niniejszego tekstu w ramach już dwudziestoletniego współdziałania Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego z Muzeum w Koszalinie.

Fig.2 – Wybór przedmiotów brązowych z grobów kultury łużyckiej. Fot. A. Kasprzak
Fig.2 – Wybór przedmiotów brązowych z grobów kultury łużyckiej. Fot. A. Kasprzak

Wieloletnie prace wykopaliskowe zaowocowały pasjonującymi wynikami naukowymi, które pozwoliły na rekonstrukcję dziejów ludzkich na terenie współczesnego poligonu. Najstarsze ślady zasiedlenia terenów poligonu drawskiego pochodzą ze schyłku starszej epoki kamienia, tzw. paleolitu schyłkowego, okresu datowanego na około 9000 lat przed Chrystusem. Wówczas cofający się lodowiec umożliwił zajęcie obszarów nad Drawą przez wyspecjalizowane grupy łowców reniferów, należących do gatunku homo sapiens sapiens. Pozostałościami tych społeczności są charakterystyczne narzędzia krzemienne, przede wszystkim ostrza strzał lub oszczepów.

Fig.4 – Szkielet mężczyzny zmarłego w wieku około 60 lat z początków III w. AD. Fot. A. Cieśliński & A. Kasprzak
Fig.4 – Szkielet mężczyzny zmarłego w wieku około 60 lat z początków III w. AD. Fot. A. Cieśliński & A. Kasprzak

Kolejna faza osadnictwa ludzkiego w Nowym Łowiczu datowana jest na IV i V okres epoki brązu i początki wczesnej epoki żelaza (ok. XI‒VIII w. BC) i łączona z ludnością tzw. kultury łużyckiej. W trakcie wykopalisk natrafiono na pozostałości otwartego osiedla oraz cmentarzyska. Z osadą związane są liczne paleniska, jamy śmietniskowe i zasobowe. Kilkadziesiąt metrów od osady natrafiono na ponad 250 pochówków. Spalone szczątki zmarłych składano do popielnic lub, rzadziej, bezpośrednio do wykopanej w ziemi jamy. Kilkanaście pochówków złożono w 4 kurhanach, wyróżniających się skomplikowanymi konstrukcjami z kamienia. W grobach, obok masowo występujących naczyń ceramicznych, składano przedmioty z brązu: ozdoby (szpile, pierścionki) i drobne narzędzia (brzytwy) (Fig. 2).

Fig.5 - Przykład doskonale zachowanej urny. Fot. I. Łukajniuk
Fig.5 – Przykład doskonale zachowanej urny. Fot. I. Łukajniuk

Najliczniejsze materiały z Nowego Łowicza pochodzą z okresu wpływów rzymskich (od drugiej połowy I do połowy III w. AD). Wówczas powstało największe w Polsce cmentarzysko kurhanowe użytkowane przez ludność tzw. kultury wielbarskiej. W sumie wybudowano 64 kurhany (Fig. 3), w dwóch przypadkach nadsypano i wtórnie wykorzystano starsze mogiły z epoki brązu. Najwcześniejsze groby z okresu wpływów rzymskich nieprzypadkowo koncentrowały się wokół reliktów nekropoli kultury łużyckiej ‒ nowoprzybyła ludność musiała zrozumieć i zaakceptować sepulkralną funkcję tego miejsca. W sumie w kurhanach odkryto prawie 120 grobów, jeszcze większą liczbę grobów, ponad dwieście, zarejestrowano w przestrzeniach między kopcami.

Fig.6 – Wielokolorowa kolia składająca się z paciorków szklanych proweniencji rzymskiej oraz lokalnie produkowanych okazów bursztynowych. Fot. J. Strobin
Fig.6 – Wielokolorowa kolia składająca się z paciorków szklanych proweniencji rzymskiej oraz lokalnie produkowanych okazów bursztynowych. Fot. J. Strobin

Użytkownicy cmentarzyska w Nowym Łowiczu kultywowali jednocześnie dwa rodzaje obrządku pogrzebowego: inhumację i kremację. Pochowani w grobach inhumacyjnych leżeli na wznak, z głową w kierunku północnym (Fig. 4). W kilku przypadkach zarejestrowano pozostałości drewnianych trumien. Stan zachowania kości szkieletów jest zwykle zły i tylko sporadycznie występują ich większe partie. Po rytuale ciałopalnym pozostały groby jamowe i popielnicowe (Fig. 5), a także niezwykle rzadko rejestrowane na podobnych stanowiskach stosy, na których palono zwłoki. Bardzo okazale wyposażano groby kobiet. Do naszych czasów zachowały się liczne elementy stroju, zwykle wykonane z brązu, sporadycznie z metali szlachetnych: zapinki do spinania szat, wisiorki, bransolety, sprzączki do pasów. W wielu przypadkach natrafiono na bogate kolie paciorków bursztynowych oraz szklanych (Fig. 6), spinane klamerkami esowatymi (Fig. 7). Zmarłym towarzyszyły ponadto drobne narzędzia: igły, szydełka, przęśliki (ciężarki umieszczane na wrzecionie), przęślice (wałeczki do mocowania przędzy). Gliniane naczynia trafiały tu jako dary od bliskich (zapewne część z nich zawierała pierwotnie jadło i napitki), wiele razy pełniły także funkcje urn. Mężczyznom z reguły nie wkładano do grobów broni, wyjątkowo wyposażano ich w ostrogi z brązu.

Do najbardziej unikatowych obserwacji w Nowym Łowiczu należą pozostałości starożytnej orki, które w świetle ostatnio zaproponowanej interpretacji należy traktować raczej jako ślady rytuałów związanych z oznaczeniem miejsca pod budowę kurhanów, niż jako pozostałości pól uprawnych.

Wieloletnia współpraca pomiędzy archeologami, wojskowymi i leśnikami pokazała, że Wojsko Polskie i Lasy Państwowe – obok swej podstawowej działalności – wspiera badania naukowe oraz ochronę narodowego dziedzictwa archeologicznego, przyczyniając się do lepszego poznania historii naszej wspólnej „małej ojczyzny” znad Drawy.

Autorzy: Adam Cieśliński (Instytutu Archeologii UW), Andrzej Kasprzak (Muzeum w Koszalinie)

Fig.7 - Klamerki esowate ‒ typowy element stroju kobiecego w kulturze wielbarskiej. Fot. I. Łukajniuk
Fig.7 – Klamerki esowate ‒ typowy element stroju kobiecego w kulturze wielbarskiej. Fot. I. Łukajniuk

Wybrana literatura

Hahuła, K. 1990, Nowy Łowicz – cmentarzysko kurhanowe z okresu wpływów rzymskich, Koszalińskie Zeszyty Muzealne 18, 37–54.

Cieśliński, A., Kasprzak, A. 2006, Cmentarzysko w Nowym Łowiczu w świetle najnowszych badań. Kurhan 29, in W. Nowakowski et al. (red.), Goci i ich sąsiedzi na Pomorzu. Materiały z konferencji „Goci na Pomorzu Środkowym”, Koszalin 28–29 października 2005, Koszalińskie Zeszyty Muzealne, Seria A: Studia Archaeologica Pomeranica, B. II, Koszalin, 109–124.

Cieśliński, A., Kasprzak, A. 2009a, Ciekawy aspekt obrządku pogrzebowego kultury wielbarskiej w Nowym Łowiczu, pow. drawski. Groby wtórne na przykładzie kurhanu 26, in A. Janowski et al. (red.), XVI Sesja Pomorzoznawcza, 22–24. 11. 2007 r., Szczecin, Acta Archaeologica Pomoranica III, Szczecin, 179–194.

Cieśliński, A., Kasprzak, A. 2010, Ein Grabhügelgräberfeld der Wielbark-Kultur in Nowy Łowicz in Pommern, in U. Lund Hansen & A. Bitner-Wróblewska (red.), Worlds Apart? Contacts across the Baltic Sea in the Iron Age. Network Denmark-Poland, 2005–2008, Nordiske Fortidsminder, Serie C, vol. 7, København-Warszawa, 365–376.

Cieśliński, A., Kasprzak, A., Stasiak, Z. 2018, Nowy Łowicz, st. 2, woj. zachodniopomorskie. Badania w latach 2013–2014, Światowit, Nowa Seria XI‒XII (LII‒III), Fasc. B, 2013–2014, 365‒371.

Wystawa o Eraźmie Majewskim

Archeologia Uniwersytetu Warszawskiego obchodzi w tym roku swoje okrągłe 100 (!) urodziny! Ośrodek Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej UW, Muzeum UW, Instytut Archeologii UW oraz Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie zapraszają tym samym do wspólnych obchodów jubileuszu, rozpoczynających się 1 listopada wystawą poświęconą profesorowi, od którego historia się zaczęła.

Erazm Majewski (1858-1922) chemik i farmaceuta z wykształcenia, przemysłowiec i businessman z zawodu, w dziedzinie archeologii był samoukiem. Nakładem własnych środków oraz osobistym zapałem zdobywał wiedzę w zakresie historii przeszłości, by w początkach XX wieku zostać uhonorowanym tytułem pierwszego profesora zwyczajnego archeologii jednego z najstarszych polskich uniwersytetów.

Wystawa poświęcona prof. Majewskiemu będzie trwała do 17 listopada, a podziwiać będzie ją można przy ul. Krakowskie Przedmieście 32, przed wejściem głównym do Muzeum Uniwersytetu Warszawskiego (Pałac Tyszkiewiczów-Potockich). Zapraszamy!

Erazm Majewski

Czytaj dalej Wystawa o Eraźmie Majewskim

Wykład – Jak dziegieć, smołę drzewną i węgiel drzewny dawniej pozyskiwano

Wykład WOJCIECHA PIOTROWSKIEGO

Archeologa, od 40 lat związanego z Muzeum Archeologicznym w Biskupinie, specjalizującego się w archeologii średniowiecza i w tzw. archeologii “mokrej” oraz archeologii doświadczalnej. W ramach tej ostatniej zajmuje się pradziejowymi i nowożytnymi technikami suchej destylacji drewna, których pozostałości archeolodzy wciąż odkrywają.

Działa na polu naukowym, szeroko rozumianej edukacji i popularyzacji.

Jak dziegieć, smołę drzewną i węgiel drzewny dawniej pozyskiwano czyli o suchej destylacji drewna, pierwszej technice chemicznej naszej cywilizacji

28 października 2019 r. (poniedziałek) godz. 18.30

Biblioteka Publiczna m. st. Warszawy przy ul. Koszykowej 26/28, Warszawa

Sala Konferencyjna, Wstęp wolny

Limity zajęć

Szanowni Państwo,
zwracam się z prośbą o weryfikację list studentów zapisanych na zajęcia – proszę sprawdzić czy stan faktyczny zgadza się z USOS.
W razie niewypełnienia limitu liczby studentów dla poszczególnych typów zajęć należy przygotować prośbę do Dziekan Wydz. Historycznego o umożliwienie prowadzenia zajęć. Limity znajdą Państwo tu: LIMITY.
w imieniu Dyrekcji IAUW
dr Wiesław Więckowski

Minigranty studenckie

Szanowni P. Studenci,

istnieje jeszcze możliwość pozyskania finansowania na projekty studenckie (indywidualne i grupowe) w ramach minigrantów. Aplikacje należy składać do 8 listopada. Realizacja i rozliczenie projektu musi nastąpić do lutego 2020.
Informacje w zakładce STUDIA/MINIGRANTY.