Organizatorzy/ Organisers:
Andrzej Buko1, Dariusz Błaszczyk2, Katarzyna Skrzyńska1
1Instytutu Archeologii i Etnologii, Polska Akademia Nauk w Warszawie, Polska
2Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska
Andrzej Buko
Instytutu Archeologii i Etnologii, Polska Akademia Nauk w Warszawie, Polska
Kim byli najstarsi mieszkańcy Mazowsza?
Mazowieckie groby w obudowach kamiennych datowane na pierwsze trzy stulecia państwa polskiego, od 140 lat stanowią zagadkę polskiej i środkowoeuropejskiej archeologii. Próby weryfikacji tezy o miejscowym (Słowianie?), czy też obcym (Skandynawowie?) pochodzeniu użytkowników tych cmentarzy za pomocą stosowanych dotąd metod nie dostarczają odpowiedzi na te pytania. Zakończony właśnie projekt badawczy Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk ma z tego punktu widzenia przełomowy charakter. Analizy paleogenetyczne oraz stabilnych izotopów strontu oraz datowania szkieletów metodą radiowęglową miały wykazać filiacje genetyczne najstarszych mieszkańców Mazowsza i ich mobilność w regionie. Podjęto też próby określenia standardów żywieniowych, kondycji fizycznej i zróżnicowania populacji mazowieckich w okresie X–XIII w. Nowatorskie wyniki badań pozwalają lepiej aniżeli dotąd zrozumieć przyczyny wielowiekowych odrębności Mazowsza na tle innych regionów ziem polskich.
Dariusz Błaszczyk
Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska
Chronologia średniowiecznych cmentarzysk na Mazowszu i Podlasiu w świetle datowań radiowęglowych
Jednym z istotnych problemów dotyczących średniowiecznych cmentarzysk z obszaru Mazowsza i Podlasia jest ustalenie momentu ich powstania, okresu funkcjonowania oraz czasu zakończenia ich użytkowania. Do tej pory ich chronologia, w szczególności cmentarzysk z grobami w obudowach kamiennych, była określana przede wszystkim na podstawie typologii przedmiotów znajdowanych w grobach i formy samych grobów. W ramach realizacji projektu Populus Masoviae Medii Aevi została uzyskana seria dat radiowęglowych zarówno dla cmentarzysk z grobami w obudowach kamiennych, jak i bez obudów z obszaru Mazowsza i Podlasi. Wszystkie próbki do datowania były pobierane z kości szkieletów i zbadane za pomocą metody AMS.
Uzyskane wyniki datowań 14C pozwoliły stwierdzić, że cmentarzyska w obudowach kamiennych zaczęły być użytkowane wcześniej niż do tej pory uważano i funkcjonowały nieco dłużej, a także, że były one wtórnie użytkowane w okresie wczesnonowożytnym jako miejsca pochówku dla „nieczystych” zmarłych. Potwierdzono również, że cmentarzyska w obudowach i bez obudów funkcjonowały równolegle, chociaż te ostatnie zaczęły być użytkowane trochę później.
Dariusz Błaszczyk
Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska
Pochodzenie i mobilność średniowiecznych populacji z Mazowsza i Podlasia w świetle wyników analiz izotopów strontu i tlenu
Jedną z szeroko dyskutowanych kwestii dotyczących średniowiecznych cmentarzysk w obudowach kamiennych występujących na Mazowszu i Podlasiu jest pochodzenie pochowanych na nich osób (czy byli oni miejscowi, czy też byli przybyszami) oraz ich mobilność (czy życie spędzali w miejscu urodzenia, czy też zmieniali swoje miejsce zamieszkania). W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie w ramach realizacji projektu Populus Masoviae Medi Aevi wykonano badania proporcji trwałych izotopów strontu 87Sr/86Sr i tlenu 18O/16O. Do badań próbki pobrano ze szkliwa zębów ludzi i zwierząt oraz innych elementów środowiska (woda, rośliny).
Uzyskane wyniki badań izotopowych pozwoliły stwierdzić, że wartości izotopów strontu i tlenu między cmentarzyskami w obudowach kamiennych i bez obudów w obu regionach były bardzo rożne i że stanowiły one dwie różne populacje, chociaż jednocześnie istniał między nimi przepływ osób. Dodatkowo zarejestrowano różnice między regionami, populacja z Mazowsza była bardziej heterogeniczna i bardziej mobilna (więcej osób zmieniało swoje miejsce zamieszkania), natomiast populacja z Podlasia była bardziej homogeniczna i zdecydowanie mniej mobilna (zawierała bardzo niewielu migrantów).
Rafał Fetner
Wydział Archeologii, Uniwersytet Warszawski, Polska
Średniowieczna dieta mieszkańców Mazowsza i Podlasia: wyniki analiz izotopowych
Celem badań jest rekonstrukcja diety oraz ustalenie pochodzenia żywności wczesnośredniowiecznych społeczności wiejskich Mazowsza i Podlasia poprzez analizę proporcji izotopów węgla (δ13C), azotu (δ15N) i siarki (δ34S) w kolagenie kostnym ludzi oraz współczesnych im zwierząt domowych. Próby pobrano z kości i zębów 133 osobników pochowanych na cmentarzyskach w Starym Łączynie (n=32) na Mazowszu oraz Narojkach (n=33) na Podlasiu. Pozostałe analizowane cmentarzyska (Mazowsze: Płock, Robertowo, Smorzewo, Tańsk-Przedbory; Podlasie: Czekanów, Daniłowo Małe, Suraż) posłużyły tutaj jako grupa porównawcza. Za punkt odniesienia interpretacji diety ludzi posłużyły wyniki proporcji izotopów trwałych wczesnośredniowiecznych zwierząt hodowlane (n=36).
Dieta ludzka była typowo wszystkożerna. Białko zwierzęce było regularnie spożywane, co potwierdzają znaczące różnice w wartościach δ13C i δ15N pomiędzy ludźmi a zwierzętami roślinożernymi. Zauważono także stopniowy spadek znaczenia prosa w diecie, widoczny zwłaszcza w młodszych materiałach z Podlasia, podczas gdy najstarsze cmentarzyska Mazowsza wykazują wyraźne ślady jego konsumpcji.
Analiza nie ujawniła istotnych różnic w diecie pomiędzy Starym Łączynem i Narojkami a grupą porównawczą. Wyjątkiem są nieznacznie wyższe wartości δ15N w Narojkach, co może wskazywać na większy udział białka zwierzęcego w diecie tamtejszej społeczności. Ponadto, cmentarzyska z grobami w obstawach kamiennych na Mazowszu wykazały wyższe wartości δ15N w porównaniu z płaskimi grobami, co sugeruje potencjalne zróżnicowanie społeczno-ekonomiczne lub ideologiczne.
Dariusz Krasnodębski1, Hanna Olczak1
1Instytutu Archeologii i Etnologii, Polska Akademia Nauk w Warszawie, Polska
Cmentarzysko w Surażu, pow. białostocki – głos w dyskusji o obrządku pogrzebowym dorzecza górnej Narwi
Cmentarzysko w Surażu, woj. podlaskie, stan. 2 należy do najdalej na północny wschód położonych nekropolii mazowieckich o cechach przykościelnych. Zlokalizowane na rubieżach Mazowsza, na pograniczu z Rusią i ziemiami jaćwieskimi, stanowi wyjątek wśród przeważających na obszarze międzyrzecza Bugu i górnej Narwi cmentarzysk z grobami w obudowach kamiennych lub kurhanami. Podczas badań wykopaliskowych zarejestrowano 78 grobów, jednak całkowita liczba pochowanych w tym miejscu osób może dochodzić do 250. Analizie antropologicznej poddano 73 szkielety, z których 12 należało do dzieci, 20 do kobiet, a 39 do mężczyzn.
Wszystkie odkryte pochówki ułożone były mniej lub bardziej dokładnie wzdłuż osi wschód-zachód, z głowami zmarłych zwróconymi na zachód. Większość zmarłych była ułożona w pozycji wyprostowanej na plecach, zwykle z rękoma wyciągniętymi wzdłuż tułowia. W 16 jamach grobowych, na poziomie pochówków, stwierdzono niewielkie kamienie, ustawione najczęściej na ich obrzeżach lub w narożnikach. Trzy groby przykryte były dużymi płytami kamiennymi o kształcie zbliżonym do prostokątnego, z których jedna miała wyryty znak krzyża łacińskiego. W trzech grobach odkryto fragmenty drewna, pochodzące prawdopodobnie z trumien lub mar.
Monika Patrzyk1, Martyna Molak2, Michał Golubiński2, Wiesław Bogdanowicz1
1Muzeum i Instytut Zoologii, Polska Akademia Nauk w Warszawie, Polska
2Centrum Nowych Technologii, Uniwersytet Warszawski, Polska
Paleogenetyczny obraz średniowiecznych pochówków z Mazowsza i Podlasia
Jednym z kluczowych celów pracy było zastosowanie nowoczesnej antropologii molekularnej w badaniach archeologicznych w celu ustalenia pochodzenia, płci oraz pokrewieństwa osób pochowanych w grobach z obstawami kamiennymi. Badania miały na celu identyfikację podobieństw i różnic genetycznych między społecznościami praktykującymi ten sam obrządek pogrzebowy w dwóch kulturowo odmiennych regionach: na Mazowszu i na Podlasiu.
Materiał genetyczny wyizolowano z części skalistej kości skroniowej, zębów oraz kości długich, stosując rygorystyczne protokoły zapobiegania kontaminacji współczesnym DNA. Wstępnej analizie przy użyciu sekwencjonowania wysokoprzepustowego poddano 134 pochówki. Spośród nich 64 (28 z Mazowsza i 36 z Podlasia) spełniły kryteria jakościowe (m.in. stopień zachowania DNA) i wiekowe (X–XIII wiek) i zostały zakwalifikowane do dalszych badań.
Analiza polimorfizmów pojedynczych nukleotydów (SNP) w całym genomie wykazała, że populacja podlaska była bardziej jednorodna genetycznie niż mazowiecka, co sugeruje większą mobilność mieszkańców Mazowsza. Z kolei analiza haplogrup mitochondrialnych ujawniła obecność różnorodnych linii matczynych. Bardziej informatywne okazały się haplogrupy chromosomu Y, które wskazały na słowiańskie, bałtyjskie i azjatyckie pochodzenie badanych osób. Szczególnie interesująca była obecność rzadkich haplogrup z Azji, które można powiązać z wczesnośredniowiecznymi Awarami – koczowniczym ludem azjatyckiego pochodzenia.
Analiza pokrewieństwa wykazała powiązania drugiego i trzeciego stopnia, zwłaszcza w obrębie tych samych cmentarzy, co może przemawiać za rodzinnym charakterem miejsc pochówku. Nie stwierdzono bliskich więzi pierwszego stopnia.
Wyniki badań wskazują, że wczesnośredniowieczne społeczności wiejskie Europy Środkowej były wieloetniczne, a Mazowsze i Podlasie stanowiły obszary intensywnych interakcji ponadregionalnych oraz procesów asymilacyjnych.
Katarzyna Skrzyńska
Instytutu Archeologii i Etnologii, Polska Akademia Nauk w Warszawie, Polska
Cmentarzyska z grobami w obudowach kamiennych Mazowsza i Podlasia. Podobieństwa i różnice międzyregionalne w obrzędowości pogrzebowej na przykładach nekropoli w Starym Łączynie, gm. Dzierzgowo i Narojkach, gm. Drohiczyn
W dotychczasowym dorobku badawczym dotyczącym cmentarzysk z grobami w obudowach kamiennych na Mazowszu i Podlasiu obserwowana była tendencja do generalizowania i międzyregionalnej unifikacji cech tej specyficznej obrzędowości pogrzebowej. Skłaniała ona do postrzegania tych nekropoli jako jednorodnych pod względem wzorców kulturowych, odzwierciedlonych w dystynktywnej dla nich konstrukcji grobów oraz w innych cechach charakteryzującego je obrządku pogrzebowego. Z racji dominacji szkieletowych pochówków, był on uznawany za świadectwo chrystianizacji ludności obydwu regionów, dokonanej jednak tylko „formalnie”, być może przy zachowaniu lub dostosowaniu elementów tradycyjnego rytu pogrzebowego do wymogów nowej religii. Dyskusję zdominował jednak pogląd o obcym pochodzeniu wzorców kulturowych tego obyczaju, a tym samym kultywującej go ludności, która miała osiedlić się na północno-wschodnim pograniczu Starego Mazowsza około połowy XI w. Kilka dekad później wzorce te miały zostać przeniesione na Podlasie, gdzie rozpowszechnić się miały w ciągu kolejnego stulecia. Wyniki najnowszych badań interdyscyplinarnych skłaniają do poważnej rewizji tej wykładni, jak dotąd mającej przekonujące uzasadnienie w materiale archeologicznym. Jej najważniejsze aspekty przedstawione zostaną na przykładzie analizy porównawczej dwóch cmentarzysk – ze Starego Łączyna na Północnym Mazowszu i Narojek na Podlasiu, dając możliwość sformułowania nowych wniosków oraz zdefiniowania perspektyw badawczych – zarówno w zakresie studiów nad przedmiotową obrzędowością, jak też rekonstrukcją społeczno-kulturowego obrazu prowincji mazowieckiej i jej wschodniego pogranicza w dobie wczesnopiastowskiej.
Łukasz Maurycy Stanaszek
Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, Polska
Populus Masoviae Medi Aevi – badania antropologiczne
Przedmiotem szczegółowych analiz antropologicznych były dwie populacje z cmentarzysk z grobami w obudowach kamiennych w Starym Łączynie i Narojkach. W celach porównawczych uwzględniono też pojedyncze szkielety z innych cmentarzysk, istotne dla badań nad specyfiką mazowieckiej obrzędowości pogrzebowej we wczesnym średniowieczu.
Charakteryzując poszczególne szkielety skupiono się na opisach stanu zachowania kości, oszacowaniu płci i wieku zmarłych oraz rekonstrukcji przyżyciowej wysokości ciała. Istotna była również rejestracja zmian anatomopatologicznych, rozwojowych i post-traumatycznych, pozostawiających widoczne ślady na kościach. Odnotowano też wyznaczniki stresu (tj. cribra orbitalia, hipoplazja szkliwa, hiperstoza porowata), pomocne dla określenia dobrostanu populacji. W efekcie przeprowadzonych analiz pozyskano zestandaryzowane dane pozwalające na sformułowanie wniosków odnoszących się do badanej ludności.
Całościowa analiza dwóch populacji pozwoliła na czytelne wychwycenie ogólnie słabszej kondycji zdrowotnej i bytowej ludności z podlaskich Narojek względem mieszkańców mazowieckiego Starego Łączyna. Wskazuje na to m.in. wyższa przeżywalność ludności ze Starego Łączyna i co za tym idzie większa śmiertelność dzieci w Narojkach, a także znacznie częściej notowane wyznaczniki stresu fizjologicznego, świadczące o większym zabiedzeniu tej drugiej populacji. W Narojkach wystąpiło też znacznie więcej patologii i urazów oraz zmian przeciążeniowych niż w Starym Łączynie. Częściej odnotowywano też różne schorzenia przyzębia, jak próchnica, obliteracja zębodołów (AMTL) czy też ropnie i przetoki. W świetle różnic zaobserwowanych w materiale antropologicznym stwierdzić należy, że warunki bytowe ludności wiejskiej Starego Mazowsza we wczesnym średniowieczu mogły być wyraźnie lepsze od tych, w których funkcjonowały w tym samym czasie społeczności Podlasia.