Profesor Tadeusz Sarnowski (9 października 1945 – 7 sierpnia 2019) był uznanym badaczem dziejów i archeologii prowincji rzymskich oraz granic Cesarstwa Rzymskiego.
Urodził się 9 października 1945 roku w Cape Town (Kapsztad). Był synem nauczycielki języka francuskiego z Wołynia, którą wojenne losy rzuciły w lutym 1940 roku do radzieckiego łagru w okolicach Archangielska, a następnie w 1941 roku do Iranu, by po długiej tułaczce trafić do Republiki Południowej Afryki. Po powrocie do Polski i ukończeniu szkoły średniej w Żołyni, w pow. łańcuckim, rozpoczął studia na Uniwersytecie Warszawskim na kierunku archeologia śródziemnomorska. Swoją pracę magisterską dotyczącą Grecji w epoce brązu przygotowywał pod kierunkiem prof. Kazimierza Majewskiego, byłego kierownika Katedry Historii Starożytnej Uniwersytetu Lwowskiego, którego wymagająca postawa wywarła ogromny wpływ na jego późniejsze podejście do nauki i dydaktyki. W latach 1967–1969 studiował w Studium Afrykanistyki UW i natychmiast po ich ukończeniu rozpoczął studia doktoranckie na Wydziale Historycznym.
Rozprawę doktorską przygotowywaną pod kierunkiem prof. Kazimierza Majewskiego zatytułowaną Architektura willowa w późnoantycznej ikonografii mozaikowej Afryki rzymskiej złożył i obronił w 1974 roku. Publikacja tej pracy Les représentations de villas sur les mosaïques africaines tardives (1978) pozostaje do dziś fundamentalnym opracowaniem przedstawień północnoafrykańskiej architektury willowej. Dzięki znakomitej znajomości języka francuskiego utrzymywał kontakty z badaczami z krajów Maghrebu, zapoczątkowując współpracę polsko-tunezyjską.
W roku 1973 otrzymał zatrudnienie na stanowisku asystenta w Katedrze Archeologii Śródziemnomorskiej Wydziału Historycznego UW. W 1982 roku otrzymał nagrodę drugiego stopnia ówczesnego Ministerstwa Edukacji i Nauki, a w 1984 roku jako młody doktor otrzymał roczne stypendium A. von Humboldta we Frankfurcie nad Menem. Awansował kolejno na stanowiska młodszego i starszego asystenta, a wreszcie adiunkta w Instytucie Archeologii UW. W tym czasie przygotował rozprawę habilitacyjną opublikowaną w formie monografii pt. Wojsko rzymskie w Mezji Dolnej i na północnym wybrzeżu Morza Czarnego (1988). Od 1989 roku objął stanowisko docenta na Wydziale Historycznym UW.
Profesor Sarnowski był aktywnym archeologiem terenowym. Od 1969 roku uczestniczył w badaniach w Novae – początkowo jako doktorant, później jako samodzielny badacz. Zdobywał również doświadczenie na innych stanowiskach, m.in. w latach 1971–1973 uczestniczył w badaniach na stanowisku w Mucking w Wielkiej Brytanii, jednym z największych przedsięwzięć archeologicznych w Europie lat 70. Pracował także w ekspedycji Centre Belge de recherches archéologiques w Apamei (1977–1979, 1982). Brał udział również w badaniach na stanowiskach w Polsce (Gdańsk, Radom, Majdan Królewski). Dzięki Jego inicjatywie po raz pierwszy w historii polskiej archeologii śródziemnomorskiej – w latach 1977 i 1979 – sporządzono planigrafię dwóch stanowisk w okolicach Novae.
Przez całe życie związany był z Novae, prowadząc badania nad budowlą principia – komendantury legionu, a także fortyfikacjami obozu. Opublikował dziesiątki artykułów poświęconych architekturze, topografii oraz zabytkom z tego stanowiska. Szczególną wagę przywiązywał do regularnego publikowania sprawozdań ukazujących się w czasopiśmie „Archeologia”. Jego praca Die Ziegelstempel aus Novae (1985), zawierająca typologię stempli cegieł legionowych, do dziś pozostaje podstawowym opracowaniem w tej dziedzinie.
Od lat 90. XX wieku prowadził badania wykopaliskowe na Krymie w okolicach Sewastopola, gdzie odsłonił świątynię Jowisza Dolicheńskiego w Bałakławie. Efektem tych badań była monografia Balaklava. Römische Militärstation und Heiligtum des Iupiter Dolichenus (2000). Następnie poświęcił się badaniom nad terytorium wiejskim Chersonezu Taurydzkiego. Przez ostatnie 20 lat publikował wiele artykułów w języku polskim, niemieckim i rosyjskim, stając się rozpoznawalnym autorem wśród naukowców rosyjskojęzycznych. Wielokrotnie brał udział w konferencjach naukowych w Rosji i na Ukrainie.
Tadeusz Sarnowski był wielokrotnie nagradzany za osiągnięcia naukowe. Otrzymał m.in. stypendium Fundacji Humboldta oraz nagrody Ministra Edukacji Narodowej. Był członkiem korespondentem Deutsches Archäologisches Institut i zasiadał w radach naukowych dwóch podówczas najważniejszych polskich czasopism poświęconych archeologii śródziemnomorskiej – „Archeologia” i „Światowit”.
Od 1973 roku prowadził działalność dydaktyczną. Przez lata wykształcił wielu studentów i doktorantów, stając się jednym z najbardziej cenionych nauczycieli akademickich. Prowadził zajęcia kursowe i wykłady w charakterze visiting professor na uniwersytetach w Łodzi, Poznaniu, Algierze, Londynie, Newcastle upon Tyne, Frankfurcie nad Menem, Berlinie, Pradze, Sofii, Symferopolu, Bernie, Lozannie, Genewie, Zürichu, Bazylei, Fryburgu, a nawet Ałma Acie. Na początku lat 90. Jego macierzysta uczelnia uhonorowała go tytułem profesora nadzwyczajnego, a wkrótce powołał do życia Zakład Archeologii Prowincji Rzymskich. W 2002 roku dokonania naukowe Profesora zostały nagrodzone tytułem profesora zwyczajnego.
Był uczonym cenionym zarówno w Polsce, jak i za granicą. Przez 54 lata pracy naukowej opublikował ponad 200 prac. Całe życie zawodowe związany był z Uniwersytetem Warszawskim. Łączył ogromny autorytet naukowy z wyjątkową skromnością i wyjątkowym poczuciem humoru.
Agnieszka Tomas
Życiorys i bibliografia prac Tadeusza Sarnowskiego
- Tadeusz Sarnowski. Curriculum vitae [w:] A. Tomas (red.), Ad Fines Imperii Romani. Studia Thaddaeo Sarnowski septuagenario ab amicis, collegis discipulisque dedicata, Warszawa 2015, 9–20.
- J. Kolendo, Quatuordecim lustra optime peracta, [w:] A. Tomas (red.), Ad Fines Imperii Romani. Studia Thaddaeo Sarnowski septuagenario ab amicis, collegis discipulisque dedicata, Warszawa 2015, 21–22.
- A. Tomas, Tadeusz Sarnowski in Universitate studiosorum et studentium, [w:] A. Tomas (red.), Ad Fines Imperii Romani. Studia Thaddaeo Sarnowski septuagenario ab amicis, collegis discipulisque dedicata, Warszawa 2015, 23–24.
- P. Zakrzewski, Sarnowski Tadeusz [w:] S. K. Kozłowski, K. Szymczak (red.), Słownik biograficzny archeologów polskich polskich, Krakow 2025, 211.
- A. Tomas, Wykaz publikacji prof. T. Sarnowskiego (w załączniku).
- https://uuw.academia.edu/TadeuszSarnowski (dostęp do wersji cyfrowych publikacji).
Film poświęcony Tadeuszowi Sarnowskiemu