Castillo de Huarmey – ośrodek imperium Wari na północnym wybrzeżu Peru

Castillo de Huarmey, fot. Miłosz Giersz
Castillo de Huarmey, fot. Miłosz Giersz

Kierownik badań: dr hab. Miłosz Giersz
Miejsce badań: Huarmey
Kraj: Peru
Instytucje uczestniczące w badaniach: IAUW, PUCP, NGS, APPEA
Charakter stanowiska: osada, miejsce kultu, cmentarzysko, okres Imperium Wari (600 – 1050 n.e.).

Opis badań:
XII wieków temu, na peruwiańskiej pustyni nad brzegami Pacyfiku, na dalekich rubieżach pierwszego imperium prekolumbijskich Andów nazywanego przez archeologów terminem Wari, pojawił się nowy ośrodek władzy ze stolicą w Castillo de Huarmey. Tamtejsi władcy, na wiele wieków przed powstaniem państwa Inków, rozwinęli unikalną kulturę, która stworzyła niepowtarzalne dzieła architektury i sztuki. Castillo de Haurmey stało się też jedną z najbogatszych nekropoli elit imperium Wari.

fot. Miłosz Giersz
fot. Miłosz Giersz

Dolina Huarmey, położona w regionie Ancash, około 300 km na północ od stolicy Peru, Limy, to jedna z wielu dolin rzecznych na pustynnym wybrzeżu Pacyfiku. To w tej spokojnej oazie, ponad 1000 lat temu, lud Wari założył nowy ośrodek władzy. Castillo de Huarmey, położone 1 km na wschód od dzisiejszej stolicy prowincji Huarmey, zajmuje powierzchnię 45 ha. Główną jego częścią jest monumentalnych rozmiarów pałac i górująca nad nim królewska nekropola zbudowana na szczycie naturalnego skalnego wzgórza. Plądrowane i niszczone przez dziesięciolecia ruiny dawnej stolicy jednej z prowincji imperium Wari doczekały się kompleksowych badań archeologicznych dopiero w 2010 r., kiedy ekipa kierowana przez Miłosza Giersza i Patrycję Prządkę-Giersz z Uniwersytetu Warszawskiego, przy współudziale Krzysztofa Makowskiego i Roberto Pimentela Nity z Pontyfikalnego Uniwersytetu Katolickiego Peru w Limie, rozpoczęła tam pierwsze wykopaliska. To tu, po wielu latach prac badawczych polsko-peruwiański zespół archeologów pod kierownictwem dra. Miłosza Giersza z UW odkrył pierwszy nienaruszony grobowiec królewski prekolumbijskiej cywilizacji Wari, w którym znajdowały się szczątki 58 arystokratek, 6 ludzkich ofiar, dwojga okaleczonych strażników i ponad 1300 artefaktów wykonanych ze złota, srebra, brązu, a także zdobiona ceramika, rzadkie wyroby z drewna, kości, muszli i kamieni. Odkrycie to zostało uznane przez towarzystwo National Geographic i miesięcznik naukowy ARCHEOLOGY. A publication of Archaeological Institute of America jako jedno z najważniejszych odkryć archeologicznych na świecie. Wykopaliska archeologiczne przyniosły nie tylko ogrom unikalnych danych, ale również̇ nowe pytania badawcze, na które archeolodzy starają się odpowiedzieć kontynuując multidyscyplinarne badania tym wyjątkowym stanowisku.

Projekt/finansowanie: 
Sezon 2010 Projektu Archeologicznego Castillo de Huarmey przeprowadzono dzięki środkom Narodowego Centrum Nauki (grant NCN 2970/B/H03/2009/37) oraz Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (dotacja 579/N-PERU/2009/0). Sezony 2012-2018 tegoż projektu sfinansowano dzięki grantom Narodowego Centrum Nauki (NCN 2011/03/D/HS3/01609 i NCN 2014/14/M/HS3/00865), Towarzystwa National Geographic Society (EC0637-13, GEFNE85-13, GEFNE116-14 oraz W335-14), a także dzięki wsparciu finansowemu Compañia Minera Antamina S.A. Wiele dodatkowych inicjatyw badawczych projektu zrealizowanych było dzięki wsparciu instytucjonalnemu i/lub finansowemu Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (grant KWERENDA 2011/195), Narodowego Centrum Nauki (granty NCN 2015/18/E/HS3/00106 i NCN 2015/19/N/ HS3/00880), Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (Diamentowy Grant 2013012043) oraz Pontyfikalnego Uniwersytetu Katolickiego Peru w Limie, Polsko-Peruwiańskiego Towarzystwa Badań Andyjskich, Ministerstwa Kultury Republiki Peru oraz samorządu prowincji Huarmey.

Novae – rzymski obóz legionowy i miasto późnoantyczne

Kierownik badań: dr hab. Agnieszka Tomas
Miejsce badań: Novae
Kraj: Bułgaria
Instytucje uczestniczące w badaniach: Instytut Archeologii UW, Instytut Archeologii UW, Bułgarska Akademia Nauk i Narodowy Instytut Archeologii z Muzeum
Charakter stanowiska: rzymskie obóz legionowy, osiedle przyobozowe (canabae legionis) i miasto późnoantyczne


Opis aktualnych badań: W roku 2017 rozpoczęliśmy projekt badawczy, którego celem będzie ustalenie losów wschodniej części osiedla przyobozowego (canabae), które w okresie późnoantycznym zostało otoczone murami obronnymi jako część cywilnego miasta. Celem projektu jest próba ustalenia dziejów użytkowania tego terenu, jego funkcji i roli jako części osiedla przyobozowego, a także przyczyn, dla których miejsce to otoczono murami w okresie późnoantycznym. Spróbujemy dowiedzieć się w jakich warunkach mieszkali i czym zajmowali się mieszkańcy tej części Novae, czy w czasie niepokojów i najazdów barbarzyńskich istniejące tu budynki uległy zniszczeniu i czy w okresie późnoantycznym doszło do zmiany funkcji tego miejsca.

Dzięki odkryciom w roku 2018 dowiedzieliśmy się, że część obszaru położonego na wschód od obozu legionowego zajmowało cmentarzysko przyobozowe. W roku 2019 będziemy kontynuować badania w obrębie cmentarzyska oraz późnoantycznej zabudowy, która powstała w tym miejscu.

Zobacz więcej tutaj

Projekt/finansowanie: “Osiedle cywilne przy rzymskim obozie legionowym w Novae (Mezja Dolna) i jego losy w okresie późnego antyku”, NCN, OPUS 10, nr 2015/19B/HS3/017/90

 

Pozostałe projekty Instytutu Archeologii realizowane w Novae:

Novae 2016-2019. In medio castrorum. Statuaryczno-epigraficzny pejzaż centralnej części rzymskiego obozu w Novae (T. Sarnowski, projekt bezwykopaliskowy)

Novae 2012-2015. Badania struktur osadniczych przy użyciu niedestrukcyjnych metod badań terenowych (A. Tomas, zakończony)

Novae 2009-2011. Komendantura obozu i fortyfikacje (T. Sarnowski, zakończony)

 

 

 

 

Szestowica – cmentarzysko kurhanowe z okresu wikińskiego

Kierownik badań: dr Dariusz Błaszczyk, dr Viacheslav Skorokhod
Miejsce badań: Szestowica
Kraj: Ukraina
Instytucje uczestniczące w badaniach: Instytut Archeologii UW
Charakter stanowiska: cmentarzysko kurhanowe z okresu wczesnego średniowiecza oraz Centrum Archeologii i Historii Starożytnej, Czernichowski Narodowy Uniwersytet Pedagogiczny im. Tarasa Szewczenki
Opis badań: adania prowadzone są na cmentarzysku kurhanowym stanowiącego część kompleksu osadniczego z okresu wczesnego średniowiecza składającego się z grodziska i osady przygrodowej. Celem badań jest przebadanie z użyciem nowoczesnych metod (zdjęcia z drona, dokumentacja 3D, badania fizykochemiczne) wybranej części cmentarzyska, określenie dokładnej jego chronologii, rekonstrukcję stosowanego obrządku pogrzebowego oraz identyfikację przynależności społeczno-kulturowej pochowanych na nim ludzi.
Projekt/finansowanie: „Szestowica – cmentarzysko kurhanowe z okresu wikińskiego”. Badania finansowane ze środków Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego i Centrum Archeologii i Historii Starożytnej, Czernichowskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. Tarasa Szewczenki.

Failaka – badania strefy przybrzeżnej wokół wyspy

Kierownik badań:  prof. dr hab. Piotr Bieliński, dr Agnieszka Pieńkowska, mgr Magdalena Nowakowska (prowadząca badania)
Miejsce badań: Wyspa Failaka,
Kraj:  Kuwejt
Instytucje uczestniczące w badaniach: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW oraz National Council of Culture, Arts and Letter, State of Kuwait
Charakter stanowiska: Badania strefy przybrzeżnej wokół wyspy Failaka
Opis badań: Polsko-kuwejcki projekt: “Waterfront and Underwater Archaeology of Kuwait. Archeorisk on the Coastal Zone around Failaka Island, Kuwait” stanowi pierwsze archeologiczne badania mające na celu ochronę podwodnego, archeologicznego dziedzictwa kultury wokół kuwejckiej wyspy Failaka w Zatoce Arabskiej. Celem projektu jest rejestracja, dokumentacja i opracowanie stanowisk archeologicznych zlokalizowanych w strefie pływowej wokół wyspy. W ciągu ostatnich pięciu sezonów badawczych zarejestrowano 33 konstrukcje kamienne w większości będące pozostałościami pułapek na ryby oraz stanowiące infrastrukturę trzech portów.
Projekt/finansowanie: “Waterfront and Underwater Archaeology of Kuwait. Archeorisk on the Coastal Zone around Failaka Island, Kuwait.

Qumayrah Ain 2 – osada neolityczna

Kierownik badań: dr Marcin Białowarczuk
Miejsce badań: Qumayrah Ain 2 (QA 2)
Kraj:  Sułtanat Omanu
Instytucje uczestniczące w badaniach: Instytut Archeologii UW Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW, Ministerstwo Dziedzictwa i Kultury Sułtanatu Omanu
Charakter stanowiska: osada
Opis badań: Badania osady prowadzone są od roku 2016 w ramach nowego polsko-omańskiego projektu archeologicznego kierowanego przez Prof. Piotra Bielińskiego. Projekt zakłada prospekcję powierzchniową nierozpoznanej dotychczas archeologicznie doliny Qumeira oraz badania wykopaliskowe wybranych stanowisk z różnych okresów. Prezentowane stanowisko QA 2 związane jest z pobytami osadników neolitycznych, sezonowo zasiedlających obszary wyżynno-górskie północnego Omanu. Dotychczas natrafiono tu na pozostałości zabudowy szałasowej, palenisk i konstrukcji gospodarczych oraz liczne zabytki krzemienne i kamienne. Analiza techno-typologiczna odkrytych materiałów, potwierdzona częściowo badaniami radiowęglowymi,  pozwala wstępnie określić funkcjonowanie osady  w 2 połowie V i w IV tys. BC, co odpowiada późnemu neolitowi.
Projekt/finansowanie: Omańsko-polski projekt archeologiczny w dolinie Qumeira – CAŚ UW oraz Ministerstwo Dziedzictwa i Kultury Sułtanatu Omanu.

Akrai, Sycylia

Stanowisko archeologiczne Akrai (łac. Acrae) zlokalizowane jest po płd.-zach. stronie współczesnego miasta Palazzolo Acreide, na jednym ze wzgórz  pasma Hybla, zwanym Acremonte.
Zgodnie z przekazem Tukidydesa, Akrai zostało założone ok. 664/663 r. p.n.e. przez osadników  z Syrakuz. Ośrodek miejski, ze względu na strategiczne położenie, miał pełnić rolę strażnika terytoriów syrakuzańskich. Jak pisze Liwiusz, w trakcie II wojny punickiej w mieście miała schronić się syrakuzańska armia uciekająca przed konsulem Marcellusem. W wyniku upadku Syrakuz miasto weszło w obręb  rzymskiej prowincji. Akrai jako ośrodek funkcjonowało aż do okresu późnej starożytności.

Na terenie miasta odkryte i zlokalizowane zostały  typowe obiekty antycznej architektury miejskiej. Najstarsza budowla to dorycka świątynia dedykowana Afrodycie, założona w połowie VI w. p.n.e., sto lat po ufundowaniu miasta. W Akrai znajduje się także niewielki teatr – wzniesiony w poł. III w. p.n.e., pierwotnie w typie greckim, przebudowany w czasach rzymskich. Z tego samego okresu pochodzi również bouleuterion i thesmophorion.
W mieście znajdują się kamieniołomy, które z biegiem czasu, już od poł. III w. p.n.e., zaczęto wykorzystywać jako nekropole. Jedynym z ciekawszych zabytków odkrytych w kamieniołomach w Akrai jest relief ze sceną libacji znaleziony na jednej ze ścian skalnych prowadzących do katakumb.

Od 2009 r. prace badawcze w obrębie starożytnego miasta Akrai prowadzone są z ramienia  Uniwersytetu Warszawskiego, na podstawie umowy o współpracy z Polo Regionale di Siracusa per i siti e i musei archeologici w Syrakuzach. Na samym początku przeprowadzono serie prac nieinwazyjnych: pomiary geodezyjne, geofizyczne, wykonano zdjęcia z powietrza. Wokół miasta prowadzone były także badania powierzchniowe.

Badania wykopaliskowe zainaugurowane w 2011 r. trwają do dnia dzisiejszego i skoncentrowane są na  odsłanianiu pozostałości domów hellenistyczno-rzymskich oraz śladów działalności produkcyjno-gospodarczej w późnym antyku.


Międzynarodowy zespół specjalistów bada każdy element kultury materialnej. Multidyscyplinarne badania angażują również metody archeometryczne, wśród których należy wymienić analizy archeobotaniczne, lipidowe, izotopowe czy petrograficzne. Specjalistyczne metody służą rekonstrukcji antycznego krajobrazu oraz diety mieszkańców miasta w starożytności. Wyniki badań są publikowane regularnie pod postacią monografii oraz licznych czasopismach naukowych przez członków ekspedycji.

Aktualnie badania prowadzone są w ramach projektu “Na rubieżach Syrakuz. Multidyscyplinarne studia nad starożytnym ośrodkiem Akrai/Acrae, południowo-wschodnia Sycylia, Włochy”, finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki (UMO-2016/21/B/HS3/00026) oraz pod patronatem American Numismatic Society.

Misja wspierana jest również przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach grantu 4815/E-343/SPUB/2018/1.

                
                

Więcej informacji na:
www.akrai.uw.edu.pl
https://pl.wikipedia.org/wiki/Palazzolo_Acreide

Tell el-Retaba – egipska twierdza w Wadi Toumilat

Kierownik badań: dr Sławomir Rzepka
Miejsce badań: Tell el-Retaba, Wadi Toumilat, Egipt
Charakter stanowiska: twierdza ramessydzka i późniejsza osada
Datowanie: Średnie Państwo – Okres Ptolemejski

Tell el-Retaba – egipska twierdza w Wadi Toumilat

Tell el-Retaba leży w strategicznym punkcie, w środkowej części Wadi Toumilat, przez którą prowadził ważny szlak łączący Egipt z Syropalestyną. Miejsce to wielu badaczy identyfikuje z biblijnym Pitom. Co najmniej od czasów XVIII dynastii istniała w tym miejscu twierdza (osadnictwo wcześniejsze sugerują powierzchniowe znaleziska ceramiki z czasów Średniego Państwa). W Okresie Późnym miejsce to straciło na znaczeniu na rzecz pobliskiego Tell el-Maskhuta, osadnictwo trwało jednak po Okres Ptolemejski.
W kwietniu 2007 roku prace na stanowisku rozpoczęła Tell el-Retaba Archaeological Mission, działająca z ramienia Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW, we współpracy ze słowacką Aigyptos Foundation. Przeprowadzono badania powierzchniowe (w tym prospekcję geofizyczną), od roku 2008 trwają badana wykopaliskowe. W pracach uczestniczy dr hab. Anna Wodzińska.

Tell Arbid – miasto w północnej Mezopotamii

Kierownik badań: prof. dr hab. Piotr Bieliński
Miejsce badań: Tell Arbid, północno-wschodnia Syria (dorzecze Chaburu).
Charakter stanowiska: miasto, stanowisko wielokulturowe.
Datowanie: III – I tysiąclecie p.n.e.
Więcej informacji: http://www.tellarbid.uw.edu.pl/main_page

Tell Arbid – badania w północnej Mezopotamii
Badania wykopaliskowe na Tell Arbid prowadzone są nieprzerwanie od 1996 roku przez Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej pod kierunkiem prof. dr. hab. Piotra Bielińskiego.
Stanowisko jest „tellem”, co jest arabskim terminem określającym wzgórze ruin; składają się na nie duży tell główny – z tzw. cytadelą oraz dolnym miastem i cztery mniejsze telle satelitarne. Badane są głównie pozostałości datowane na okres od III do I tysiąclecia p.n.e. Jak dotąd nie jest znana starożytna nazwa stanowiska – współczesna nazwa – „Arbid”, to arabskie określenie czarnego węża.
Największy zasięg stanowisko miało w pierwszej połowie III tysiąclecia p.n.e. (okres tak zwanej kultury Niniwa 5 i okres wczesnodynastyczny III). Tell Arbid było wówczas dużym miastem z gęstą siatką zabudowy mieszkalnej a także budowlami reprezentacyjnymi, związanymi z działalnością o charakterze oficjalnym. W tym okresie był to prawdopodobnie jeden ze znaczących ośrodków miejskich północnej Mezopotamii.
Osadnictwo było kontynuowane także w drugiej połowie III tysiąclecia p.n.e. (w okresie akadyjskim). Pod koniec tego tysiąclecia na tellu zaszły jednak poważne zmiany, z tego okresu są znane jak dotąd tylko nieliczne pozostałości architektoniczne. Znaleziono natomiast kilka bogatych pochówków dziecięcych wyposażonych w liczne metalowe ozdoby (wyposażenie jednego z grobów na zdjęciu).
W II tysiącleciu p.n.e. – w okresie gdy na południu Mezopotamii panowała dynastia Hammurabiego a Asyrią władał Szamsziadad I, zasięg osadnictwa na Tell Arbid zdecydowanie skurczył się, zmienił się też jego charakter. Nie było już gęstej zabudowy miejskiej, ale luźne skupiska domów i instalacji gospodarczych (tzw. okres ceramiki chaburskiej). Zabudowie towarzyszyły groby i grobowce mieszkańców osiedla. Z kolejnego okresu, gdy Tell Arbid stało się częścią państwa mitannijskiego (druga połowa II tysiąclecia p.n.e.), pochodzi znalezisko dwóch wspaniałych grobowców. W każdym z nich pochowano dorosłą kobietę, a wraz z nimi złożono do grobów piękną i cenną biżuterię (przykład na zdjęciu), bogate zestawy naczyń, skaraboidy a także liczne dary w postaci ofiary z różnych gatunków zwierząt.
Pozostałości z I tysiąclecia p.n.e. (przede wszystkim z okresu nowobabilońskiego) to głównie domy mieszkalne – zachowały się one tylko w nielicznych miejscach stanowiska.
Tell Arbid zasiedlone było przez pewien czas także w okresie hellenistycznym (do ok. II w.n.e.). Pozostałości hellenistyczne odkryte zostały jedynie w dwóch sektorach wykopaliskowych. W tym okresie Arbid był prawdopodobnie tylko osadą zamieszkaną przez niewielką populację,solidnie zbudowane domostwa, kilka bogato wyposażonych grobów i inne drobne znaleziska wskazują jednakże, że mieszkańcy tej osady należeć musieli do zamożnych posiadaczy ziemskich.

Tanais – badania miasta antycznego nad Morzem Azowskim w Rosji

Tanais
Kierownik badań: dr Marcin Matera
Miejsce badań: Tanais, Miasnikowski rejon, Obwód rostowski, północne wybrzeże M. Azowskiego, Rosja.
Charakter stanowiska: miasto antyczne, kolonia grecka
Instytucje uczestniczące w badaniach: Muzeum-Rezerwat “Tanais”, Instytut Archeologii UW, Ośrodek Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej UW
Datowanie: III w. pne. – III w. ne.
Projekt/finansowanie: Aktualnie badania prowadzone są w ramach projektu “Hellenistyczna zabudowa Tanais – fortyfikacje i przyległy teren miejski. Kontynuacja badań”, finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki (2016/21/B/HS3/03423).
Tanais
Opis badań:
Badania archeologiczne w Tanais rozpoczęły się w roku 1853. Ekspedycja Uniwersytetu Warszawskiego pracuje na stanowisku od 1995 roku. Badania ekspedycji Uniwersytetu Warszawskiego początkowo prowadzone były na terenie zachodniej nekropoli miasta. W roku 1999 rozpoczęto prace badawcze w wykopie XXV położonym w zachodniej części Tanais. W trakcie 20 kampanii wykopaliskowych udało się odsłonić fragment fortyfikacji i wewnętrznej zabudowy miasta. Jednym z najważniejszych odkryć jest rów obronny i wiodący przez niego do bramy miejskiej drewniano-kamienny most. Konstrukcja mostu jest unikalna i nie znajduje analogii w całym świecie kultury antycznej. Do systemu fortyfikacji należały także kamienne mury obronne wraz z murem czołowym tzw. protejchizmą. Archeolodzy z Uniwesytetu Warszawskiego odkryli także bramę miejską. Ponadto odsłonięty został fragment wewnętrznej zabudowy miasta wraz z siatką ulic. Najciekawsze ustalenia związane z zabudową zachodniej części Tanais dokonane zostały w trakcie kilku ostatnich sezonów wykopaliskowych. Udało się zarejestrować fazę przebudowy datowaną na I w. n.e. Do tej pory uważano, że Tanais zachodnie funkcjonowało jedynie do momentu zniszczenia miasta pod koniec I w. p.n.e. przez króla Bosporu Polemona I.

Saqqara – badania nekropolii w Egipcie

Kierownik badań: Prof. Karol Myśliwiec
Miejsce badań: Saqqara, Egipt.
Charakter stanowiska: cmentarzysko.
Datowanie: okres Starego Państwa.

Saqqara – nekropola na zachód od piramidy Dżesera
Wykopaliska, kierowane są przez prof. Karola Myśliwca, udział w nich bierze dr Kamil Kuraszkiewicz. Są one prowadzone na terenie nekropoli urzędników z czasów późnego Starego Państwa, łączącej się ze strukturami wcześniejszymi i ponownie użytkowanej w schyłkowym okresie historii Egiptu faraońskiego. Prace wykopaliskowe są prowadzone równolegle z pracami dokumentacyjnymi i konserwatorskimi.