Novae – statuaryczno-epigraficzny pejzaż centralnej części rzymskiego obozu

Kierownik badań: prof. dr hab. Tadeusz Sarnowski
Miejsce badań: Bułgaria, Swisztow
Charakter stanowiska: rzymski obóz legionowy i miasto późnoantyczne
Datowanie: I-VI w.

Komputerowa rekonstrukcja części zabudowy rzymskiego obozu, autor: J. Kaniszewski
Komputerowa rekonstrukcja części zabudowy rzymskiego obozu, autor: J. Kaniszewski

Głównym celem projektu jest dokumentacja i publikacja ponad dwudziestu baz posągów z II do V w. z greckimi i łacińskimi napisami oraz kilku napisów budowlanych odkrytych podczas prac ziemnych (2013) poprzedzających rekonstrukcję komendantury (principia) rzymskiego legionu w Novae (Bułgaria). Łączna ilość inskrybowanych kamieni z principia w Novae sięga obecnie 50 znalezisk. Publikację nowego zbioru trzeba poszerzyć o monograficzne opracowanie całego statuaryczno-epigraficznego pejzażu budowli z wykorzystaniem opublikowanych tekstów, nieinskrybowanych cokołów, gzymsów, ołtarzy i ponad stu odłamków brązów statuarycznych. Całość ma dostarczyć maksimum informacji o paleografii i formularzu napisów, czasie, miejscu, okolicznościach, powodach wystawienia, finansowaniu pomnika, ołtarza, budowli lub jej części, materiale, wymiarach, typie plastycznym, wyglądzie statui, o osobie dedykanta, miejscu i roli ukazanego bóstwa w religii obozowej i kultach regionu dolnego Dunaju, związkach z osobą władcy.Materiał z Novae zostanie poddany analizie i próbie periodyzacji; odtworzymy też słownie i rysunkowo rzeźbiarski i epigraficzny komponent obiektu,co pozwoli także zrozumieć lepiej wielorakie funkcje całej budowli w życiu obozu i przebieg uroczystości w principia. Pomocą służyć będą już wykonane wirtualne wizualizacje architektury i rekonstrukcja w terenie. Weryfikacji wniosków posłuży analiza materiału paralelnego, czyli możliwie wszystkich znalezisk napisów, rzeźb i reliefów z innych komendantur.Wynikiem projektu będzie monografia zjawiska w skali całego cesarstwa, w tym odtworzenie modelu funkcjonowania na płaszczyźnie religijnej i propagandowej principia jako najważniejszego obiektu w zabudowie każdego obozu

 

Północne Mazowsze – cmentarzysko z grobami książęcymi

Kierownik badań: Andrzej Szela
Miejsce badań: Północne Mazowsze
Kraj: Polska
Instytucje uczestniczące w badaniach: Instytut Archeologii UW
Wojewódzki Mazowiecki Konserwator Zabytków,
Fundacja Wydziału Historycznego “Varia”
Charakter stanowiska: cmentarzysko i osada
Datowanie: młodszy okres przedrzymski, okres wpływów rzymskich, okres wędrówek ludów
Opis:  Prace na stanowisku rozpoczęły się w roku 2018. W ich trakcie odsłonięto ponad trzydzieści obiektów archeologicznych, w tym pierwszy położony na wschód od Wisły pochówek książęcy z okresu wpływów rzymskich. Grób ten zawierał cztery rogi do picia, w tym dwa zakończone byczymi główkami, dwa brązowe naczynia, ostrogę ze srebrnymi aplikacjami okucie końca pasa, zapinkę oraz złoty pierścień. Na pobliskiej osadzie znaleziono natomiast skarb rzymskich denarów.

wybrane znaleziska z sezonu 2018

Więcej informacji:

https://warszawa.onet.pl/mazowsze-grob-ksiazecy-sprzed-blisko-2-tys-lat/fex17sq

https://tvnwarszawa.tvn24.pl/informacje,news,odkryli-bogaty-grob-sprzed-dwoch-tysiecy-lat-to-absolutny-unikat,282502.html?fbclid=IwAR1ogaOfDjyzX1DVRbXWv0hUzd1vq4UIUpSz3QA__mMaRa9AEUz7l0vSv-o

http://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news%2C32402%2Cmazowieckie-archeolodzy-odkryli-grob-ksiazecy-sprzed-blisko-2-tys-lat.html Czytaj dalej Północne Mazowsze – cmentarzysko z grobami książęcymi

Castillo de Huarmey – ośrodek imperium Wari na północnym wybrzeżu Peru

Castillo de Huarmey, fot. Miłosz Giersz
Castillo de Huarmey, fot. Miłosz Giersz

Kierownik badań: dr hab. Miłosz Giersz
Miejsce badań: Huarmey
Kraj: Peru
Instytucje uczestniczące w badaniach: IAUW, PUCP, NGS, APPEA
Charakter stanowiska: osada, miejsce kultu, cmentarzysko, okres Imperium Wari (600 – 1050 n.e.).

Opis badań:
XII wieków temu, na peruwiańskiej pustyni nad brzegami Pacyfiku, na dalekich rubieżach pierwszego imperium prekolumbijskich Andów nazywanego przez archeologów terminem Wari, pojawił się nowy ośrodek władzy ze stolicą w Castillo de Huarmey. Tamtejsi władcy, na wiele wieków przed powstaniem państwa Inków, rozwinęli unikalną kulturę, która stworzyła niepowtarzalne dzieła architektury i sztuki. Castillo de Haurmey stało się też jedną z najbogatszych nekropoli elit imperium Wari.

fot. Miłosz Giersz
fot. Miłosz Giersz

Dolina Huarmey, położona w regionie Ancash, około 300 km na północ od stolicy Peru, Limy, to jedna z wielu dolin rzecznych na pustynnym wybrzeżu Pacyfiku. To w tej spokojnej oazie, ponad 1000 lat temu, lud Wari założył nowy ośrodek władzy. Castillo de Huarmey, położone 1 km na wschód od dzisiejszej stolicy prowincji Huarmey, zajmuje powierzchnię 45 ha. Główną jego częścią jest monumentalnych rozmiarów pałac i górująca nad nim królewska nekropola zbudowana na szczycie naturalnego skalnego wzgórza. Plądrowane i niszczone przez dziesięciolecia ruiny dawnej stolicy jednej z prowincji imperium Wari doczekały się kompleksowych badań archeologicznych dopiero w 2010 r., kiedy ekipa kierowana przez Miłosza Giersza i Patrycję Prządkę-Giersz z Uniwersytetu Warszawskiego, przy współudziale Krzysztofa Makowskiego i Roberto Pimentela Nity z Pontyfikalnego Uniwersytetu Katolickiego Peru w Limie, rozpoczęła tam pierwsze wykopaliska. To tu, po wielu latach prac badawczych polsko-peruwiański zespół archeologów pod kierownictwem dra. Miłosza Giersza z UW odkrył pierwszy nienaruszony grobowiec królewski prekolumbijskiej cywilizacji Wari, w którym znajdowały się szczątki 58 arystokratek, 6 ludzkich ofiar, dwojga okaleczonych strażników i ponad 1300 artefaktów wykonanych ze złota, srebra, brązu, a także zdobiona ceramika, rzadkie wyroby z drewna, kości, muszli i kamieni. Odkrycie to zostało uznane przez towarzystwo National Geographic i miesięcznik naukowy ARCHEOLOGY. A publication of Archaeological Institute of America jako jedno z najważniejszych odkryć archeologicznych na świecie. Wykopaliska archeologiczne przyniosły nie tylko ogrom unikalnych danych, ale również̇ nowe pytania badawcze, na które archeolodzy starają się odpowiedzieć kontynuując multidyscyplinarne badania tym wyjątkowym stanowisku.

Projekt/finansowanie: 
Sezon 2010 Projektu Archeologicznego Castillo de Huarmey przeprowadzono dzięki środkom Narodowego Centrum Nauki (grant NCN 2970/B/H03/2009/37) oraz Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (dotacja 579/N-PERU/2009/0). Sezony 2012-2018 tegoż projektu sfinansowano dzięki grantom Narodowego Centrum Nauki (NCN 2011/03/D/HS3/01609 i NCN 2014/14/M/HS3/00865), Towarzystwa National Geographic Society (EC0637-13, GEFNE85-13, GEFNE116-14 oraz W335-14), a także dzięki wsparciu finansowemu Compañia Minera Antamina S.A. Wiele dodatkowych inicjatyw badawczych projektu zrealizowanych było dzięki wsparciu instytucjonalnemu i/lub finansowemu Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (grant KWERENDA 2011/195), Narodowego Centrum Nauki (granty NCN 2015/18/E/HS3/00106 i NCN 2015/19/N/ HS3/00880), Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (Diamentowy Grant 2013012043) oraz Pontyfikalnego Uniwersytetu Katolickiego Peru w Limie, Polsko-Peruwiańskiego Towarzystwa Badań Andyjskich, Ministerstwa Kultury Republiki Peru oraz samorządu prowincji Huarmey.

Jezioro Lubanowo – miejsce ofiarne

Badania w jeziorze Lubanowo, fot. Aleksander Kozłowski
Badania w jeziorze Lubanowo, fot. Aleksander Kozłowski

Kierownik badań: dr. hab. prof. UW Bartosz Kontny
Miejsce badań: Jezioro Lubanowo gm. Banie powiat gryfiński
Kraj: Polska
Instytucje uczestniczące w badaniach: Instytut Archeologii i Etnologii PAN
Charakter stanowiska: miejsce ofiarne
Opis badań:
Począwszy od 2014 r. zespół badaczy (Tomasz Nowakiewicz, Bartosz Kontny, Artur Brzóska, Piotr Prejs) i studentów IA UW (w pierwszych latach wraz z IAiE PAN – dr Aleksandra Rzeszotarska-Nowakiewicz) prowadził nieinwazyjne badania podwodne w jeziorze Lubanowo (dawn. Herrn-See) we wsi Lubanowo (dawn. Liebenow) na Pomorzu Zachodnim. Podczas badań pozyskano broń, elementy rzędu końskiego (m.in. wodze łańcuchowe) i narzędzia, datowane przeważnie na okres wpływów rzymskich, choć pewna ich część pochodzi z okresu średniowiecza. Niektóre z przedmiotów noszą ślady rytualnej destrukcji. W przypadku znalezisk datowanych na okres rzymski analogie wskazać można przede wszystkim na terenie kultur przeworskiej, a po części także w północnej Europie. Jezioro pełniło funkcję rytualnego jeziora ofiarnego, w którym składano zasadniczo broń i ekwipunek wojowników. Wyjątkowy charakter tego stanowiska wynika nie tylko z rzadkości podobnych miejsc ofiarnych na obszarze Polski, ale również z faktu, że mamy do czynienia z wciąż funkcjonującym zbiornikiem (w północnej Europie, gdzie zidentyfikowano dziesiątki podobnych depozytów, mają one charakter bagienny – dawne jeziora w których składano ofiary przekształciły się w torfowiska). Ofiary w okresie rzymskim były składane najprawdopodobniej przez miejscową ludność, przyporządkowaną przez archeologów do tzw. grupy lubuskiej. Znaleziska wczesno- i późnośredniośredniowieczne (broń, narzędzia, ceramika, ozdoby) mogą być – przynajmniej w części – wiązane z zachowaniami sakralnymi.
Literatura:
B. Kontny, T. Nowakiewicz, A. Rzeszotarska-Nowakiewicz,The Turning Point: preliminary results of underwater research of the former Herrn-See at the vilage of Lubanowo (Western Pomerania, Poland), “Archaeologia Baltica” 23 (2016), 45-57.
Starożytne miejsce ofiarne w jeziorze w Lubanowie na Pomorzu Zachodnim, ed. Tomasz Nowakiewicz, Warszawa: IA UW 2016.
B. Kontny, Archeologia wojny. Ze studiów nad uzbrojeniem barbarzyńskiej Europy okresów wpływów rzymskich i wędrówek ludów, Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V 2019.
Projekt/finansowanie:

Czaszkowo – miejsce obrzędowe

Zabytki z Czaszkowa, fot. Miron Bogacki
Zabytki z Czaszkowa, fot. Miron Bogacki

Kierownik badań:
dr hab. Tomasz Nowakiewicz (IAUW), dr Aleksandra Rzeszotarska-Nowakiewicz (IAE PAN)
Miejsce badań: Czaszkowo  st. 1, gm. Piecki, pow. mrągowski, woj. warmińsko-mazurskie
Kraj: Polska
Instytucje uczestniczące w badaniach:
Instytut Archeologii i Etnologii PAN
Charakter stanowiska: stanowisko bagienne
Opis badań:
Zlokalizowane nad dawnym jez. Nidajno stanowisko jest pierwszym w Polsce miejscem, w którym zarejestrowano ślady obrzędów realizowanych według germańskiego obyczaju, znanego z licznych bagien ofiarnych południowej Skandynawii (jak Illerup Ådal, Nydam, Thorsberg). Polegały one na topieniu w wodach bagnistego jeziora broni i różnorodnych i cennych elementów wyposażenia wojowników, przy czym przedmioty te były zazwyczaj uprzednio rytualnie niszczone.

Badania w Czaszkowie są metodycznym i logistycznym wyzwaniem, niemającym precedensu w polskiej archeologii. Jednak dostarczają one wyników również pozbawionych analogii. Podczas badań prowadzonych w osadach sedymentacyjnych dawnego jeziora zarejestrowano bardzo liczne fragmenty uzbrojenia (groty włóczni, duże noże bojowe, miecze, ostrogi a nawet kolczugi), wśród których wyraźną grupę stanowiły importy ze strefy prowincjonalno-rzymskiej. Towarzyszyły im bogato zdobione elementy pasa lub rzędu końskiego z wyobrażeniami zoomorficznymi (głównie z realistycznymi wizerunkami lwów) i większe okucia z wyobrażeniami gryfów, koziorożców i trudnych do zidentyfikowania hybryd. Listę niespotykanych znalezisk uzupełniają złote okucia miecza (zdobione złożonym motywem łączącym przedstawienia lwów, ptaków i delfinów), srebrno-złota figurka sępa i fragmenty szklanego pucharu.

Widoczne na zabytkach z Czaszkowa niespotykane nagromadzenie prestiżowych oznak władzy jest zjawiskiem unikatowym nie tylko w skali Mazur, ale wręcz całego kontynentu. Jednak wciąż nie są jasne przyczyny ich umieszczenia w mazurskim bagnie. Nie wiadomo także, czy swe rytuały sprawowali tu członkowie jakiejś germańskiej drużyny wracający do swej skandynawskiej ojczyzny znad granic rzymskiego świata, czy też byli to powracający z tego samego terenu bałtyjscy mieszkańcy Mazur, którzy przyswoili sobie prestiżowy rytuał wojowników od poznanych tam Germanów? Nie można też wykluczyć, że najcenniejsze znaleziska z Nidajna, znalazły się na Mazurach jako dyplomatyczny podarunek przekazany w późnej starożytności któremuś z tutejszych wodzów przez jednego z władców antycznego świata.

Czaszkowo

Novae – rzymski obóz legionowy i miasto późnoantyczne

Kierownik badań: dr hab. Agnieszka Tomas
Miejsce badań: Novae
Kraj: Bułgaria
Instytucje uczestniczące w badaniach: Instytut Archeologii UW, Instytut Archeologii UW, Bułgarska Akademia Nauk i Narodowy Instytut Archeologii z Muzeum
Charakter stanowiska: rzymskie obóz legionowy, osiedle przyobozowe (canabae legionis) i miasto późnoantyczne


Opis aktualnych badań: W roku 2017 rozpoczęliśmy projekt badawczy, którego celem będzie ustalenie losów wschodniej części osiedla przyobozowego (canabae), które w okresie późnoantycznym zostało otoczone murami obronnymi jako część cywilnego miasta. Celem projektu jest próba ustalenia dziejów użytkowania tego terenu, jego funkcji i roli jako części osiedla przyobozowego, a także przyczyn, dla których miejsce to otoczono murami w okresie późnoantycznym. Spróbujemy dowiedzieć się w jakich warunkach mieszkali i czym zajmowali się mieszkańcy tej części Novae, czy w czasie niepokojów i najazdów barbarzyńskich istniejące tu budynki uległy zniszczeniu i czy w okresie późnoantycznym doszło do zmiany funkcji tego miejsca.

Dzięki odkryciom w roku 2018 dowiedzieliśmy się, że część obszaru położonego na wschód od obozu legionowego zajmowało cmentarzysko przyobozowe. W roku 2019 będziemy kontynuować badania w obrębie cmentarzyska oraz późnoantycznej zabudowy, która powstała w tym miejscu.

Zobacz więcej tutaj

Projekt/finansowanie: “Osiedle cywilne przy rzymskim obozie legionowym w Novae (Mezja Dolna) i jego losy w okresie późnego antyku”, NCN, OPUS 10, nr 2015/19B/HS3/017/90

 

Pozostałe projekty Instytutu Archeologii realizowane w Novae:

Novae 2016-2019. In medio castrorum. Statuaryczno-epigraficzny pejzaż centralnej części rzymskiego obozu w Novae (T. Sarnowski, projekt bezwykopaliskowy)

Novae 2012-2015. Badania struktur osadniczych przy użyciu niedestrukcyjnych metod badań terenowych (A. Tomas, zakończony)

Novae 2009-2011. Komendantura obozu i fortyfikacje (T. Sarnowski, zakończony)

 

 

 

 

Podlesie – cmentarzysko kultury łużyckiej

Kierownik badań: mgr Artur Grabarek
Miejsce badań: Podlesie 5, gm. Oleśnica, pow. staszowski
Kraj: Polska
Instytucje uczestniczące w badaniach: Instytut Archeologii UW
Charakter stanowiska: osada kultury ceramiki wstęgowej rytej
Opis badań: Podlesie to niewielka wieś, położona ok. 5 km na wschód od Oleśnicy w woj. świętokrzyskim.W latach 2014-2017 na stanowisku przeprowadzono badania, w trakcie których przebadano powierzchnię 150 m². Odkryto ponad 100 ciałopalnych grobów popielnicowych należących do kultury tarnobrzeskiej. Dużą wartość naukową niesie za sobą nie tylko zróżnicowany inwentarz ceramiczny, ale także bardzo bogaty zbiór zabytków z brązu i krzemienia. Część z wystąpiła w kontekście grobowym. Odkryto także dwa bogato wyposażone groby k. przeworskiej. Analiza potwierdziła podobieństwo materiałów zabytkowych z Podlesia do inwentarzy innych cmentarzysk kultury łużyckiej z terenu wschodniej części Niecki Nidziańskiej.
Projekt/finansowanie: 

Podlesie – osada wczesnoneolityczna

Kierownik badań: mgr Artur Grabarek
Miejsce badań: Podlesie 6, gm. Oleśnica, pow. staszowski
Kraj: Polska
Instytucje uczestniczące w badaniach: Instytut Archeologii UW
Charakter stanowiska: osada kultury ceramiki wstęgowej rytej
Opis badań:
W latach 2014-2018 na stanowisku przebadano powierzchnię 380 m². Pozyskano około 13000 zabytków: 9000 fragmentów ceramiki, 2400 wyrobów krzemiennych, 100 wytworów obsydianowych, 110 artefaktów kamiennych, a także ciężarki gliniane, przęśliki, fragmenty kości zwierzęcych. Obserwacje stratygraficzne, planigraficzne oraz wyniki kompleksowej analizy materiału zabytkowego, jednoznacznie wskazują, iż mamy do czynienia z, jednorodnym kulturowo zespołem, stanowiącym pozostałość osady ze środkowej i późnej fazy KCWR. Charakter znalezisk czynią ze stanowiska w Podlesiu jeden z ważniejszych punktów na mapie osadnictwa KCWR w regionie Niecki Nidziańskiej.
Projekt/finansowanie:

Szestowica – cmentarzysko kurhanowe z okresu wikińskiego

Kierownik badań: dr Dariusz Błaszczyk, dr Viacheslav Skorokhod
Miejsce badań: Szestowica
Kraj: Ukraina
Instytucje uczestniczące w badaniach: Instytut Archeologii UW
Charakter stanowiska: cmentarzysko kurhanowe z okresu wczesnego średniowiecza oraz Centrum Archeologii i Historii Starożytnej, Czernichowski Narodowy Uniwersytet Pedagogiczny im. Tarasa Szewczenki
Opis badań: adania prowadzone są na cmentarzysku kurhanowym stanowiącego część kompleksu osadniczego z okresu wczesnego średniowiecza składającego się z grodziska i osady przygrodowej. Celem badań jest przebadanie z użyciem nowoczesnych metod (zdjęcia z drona, dokumentacja 3D, badania fizykochemiczne) wybranej części cmentarzyska, określenie dokładnej jego chronologii, rekonstrukcję stosowanego obrządku pogrzebowego oraz identyfikację przynależności społeczno-kulturowej pochowanych na nim ludzi.
Projekt/finansowanie: „Szestowica – cmentarzysko kurhanowe z okresu wikińskiego”. Badania finansowane ze środków Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego i Centrum Archeologii i Historii Starożytnej, Czernichowskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. Tarasa Szewczenki.

Wólka Prusinowska – cmentarzysko z okresu wędrówek ludów

Kierownik badań: mgr Kamil Niemczak, mgr Iwona Lewoc
Miejsce badań: Wólka Prusinowska, gm. Piecki, pow. mrągowski
Kraj: Polska
Instytucje uczestniczące w badaniach:  Fundacja Terra Desolata
Charakter stanowiska: cmentarzysko
Opis badań: Nekropola ludności grupy olsztyńskiej datowana na rozwinięty okres wędrówek ludów znajduje się w powiecie mrągowskim, na północno-wschodnim, wysokim brzegu jeziora Wielki Zyzdrój. Znana od końca XIX w. Podczas współczesnych wykopalisk odkryto: m.in. płytkową zapinkę pięciopalczastą, zapinkę tarczowatą z zachowaną wkładką drewnianą, żelazną sprzączkę z trapezowatą, przewężoną ramką (świadectwo kontaktów z Awarami) oraz brązowe szczypczyki z dwoma liniami rytymi biegnącymi wzdłuż krawędzi. Poza tym odnaleziono kilkaset fragmentów ceramiki. Część była ornamentowana.
Więcej informacji na stronie: https://terradesolata.pl/
Projekt/finansowanie:  badania finansowane są przez  Instytut Archeologii UW, Radę Konsultacyjną ds. Studenckiego Ruchu Naukowego, Fundację Universitatis Varsoviensis, Fundację Uniwersytetu Warszawskiego oraz Fundację Terra Desolata.